Çarşem , Adar 20 2019
Destpêk / Astronomî / Bi Çavekî Zanistî Gerdûn û Em

Bi Çavekî Zanistî Gerdûn û Em

Dema zarokatî tê bîra me çi kelecanek dikeve dilê mirov. Xewn û xeyala her kesî ye ku dîsa li wan rojên berê yên weke bihuşta ser dinyayê vegere.

Çi ew roj dûrî mirov tên û weke tiştek efsûnî dikeve bîra mirov û êdî ne mimkun e em li wan rojan vegerin. Belê, em ji zarokatîya xwe dûr dikevin û ev wext li me gelekî dirêj tê. Lê dema mirov emrê xwe difikire ku bibe dora 80 salan ev jî hinekî zêde ye… Gelek bîr û bawerî, xweşî û nexweşî, xerîbî û gihêştin di emrê me de ne û bi qasî dinyayekê dirêj tê li me. Lê em hinekî din jî paşve biçin û bifikirin sedsal û dewr û dan derbas bûn ji kalikên me heta niha. Em paşvetir biçin û li emrê mirovahîyê binêrin ku bi qasî tê zanîn dora 195 hezar salan e, ev jî demek dirêj e. Êdî hizirkirina salan li me zehmet tê lê divê em hinekî din jî biçin û li mala mirovahîyê yanî li dinyayê binêrin ku emrê wê nêzî 4,5 milyar sal e. Va ye em nêzî destpêkê bûn; emrê gerdûnê jî tê texmînkirin ku dora 14 milyar salan e. Belê berîya 14 milyar salan dest pê kir her tişt û ji zarokatîya me dûrtir e ev dem… Vêca ka em binêrin em li ku dera van 14 milyar salan e û em ber bi ku ve diçin. Sebr bikin ev lê lê yê hêj lo lo maye…

Di gerdûnê de bi giştî em li Gakaksîya Kadizê(samanyolu) ne û di vê galaksîyê de li Rojbend anku Sîstema Rojê, di gerestêrka (gezegen) Dinyayê de dijîn. Rojbend, navê xwe ji rojê digire û 8 gerestêrk di vê sîstemê de li dora rojê digerin. Gerstêrka herî nêzî Rojê, Zawe (Merkûr) ye û piştî wê Gelawêj/Venûs, Dinya, Merîx/Mars, Berçîs/Jupiter, Astan/Satûrn, Ûranûs û Neptûn hene. Li dora van gerestêrkan bi qasî tê zanîn 166 peyk(uydu) hene. Peyka dinyayê ya yekane û xwezayî Hîv/Heyîv e. Hîv, hem li dora xwe û hem li dora dinyayê dizîvire û her du zivirînan jî di 27,3 rojan de temam dike, lewma em her dem rûyekî hîvê dibînin.

Rojbend/Sîstema Rojê

Di gerdûnê de galaksî ewqas ji hev dûr in ku mesafe bi saletîrêjan(sala ronahiyê) tên pîvan. Leza ronahîyê di valahîyê de 300000km/sanîye ye(di sanîyekê de sêsed hezar kîlometre), yanî di salekê de ronahî 9,5 trîlyon km mesafe diçe û bi vê yekê saletîrêjek dibe 9,5 trîlyon kîlometre. Roj, ji me 150 mîlyon kîlometre dûr e û ronahîya Rojê di nêzî 8 deqîqeyan de digihê me. Yanî ew tava dinyayê ronî dike û laşê me germ dike, dema em li ser laşê xwe pê dihesin, ew ji berîya 8 deqîqeyan ji rojê derketiye û hêj nû gihêştiye dinyayê…

Roj û gerestêrkên di rêgeha (yörünge) wê de… (ya herî dûr Pluton e û êdî ew weke gerestêrk nayê qebûlkirin.)

Wek tê zanîn Dinya, li dora xwe dizîvire û bi hevalbendên xwe yên di sîstema Rojê de jî li dora Rojê digere û rojbend bi tevahî jî di Kadizê de di rêgeha xwe de digere. Yanî sîstema Rojê bi xwe jî rêgeheke taybetî xwe di galaksîya me de heye û roj bi gerestêrkên xwe ve di wê rêgehê de bi lezeke mezin diçe. Dinya li dora xwe bi 1670km/saet lez dizîvire û li dora Rojê bi 108 hezar km/saet dizîvire û rojbend jî di rêgeha xwe de bi 720 hezar km/saet lez diçe herçiqas leza rojbendê di Kadizê de ewqasî zêde ye jî tê pêşbînîkirin ku ew ê zîvirîna xwe di 230 milyon salan de temam bike. Yanî dema em vê nivîsê dixwînin û haya me ji tiştekê nîn e; em hem li dora dinyayê hem li dora Rojê hem jî di rêgeha rojbendê de bi lezeke mezin diçin…

 

Çi tiştek ecêb e ne wisa? Lê ewqas şaş nebin, hêj ya mezin maye! Li gor lêkolînan galaksî jî ji hev dûr dikevin. Yanî Kadiza me jî di gerdûnê de ber bi alîyekî ve diçe. Dema em ji rojbendê derdikevin û li galaksîya xwe dinêrin mezinahîyeke bêhempa derdikeve holê ku ji alîyekî Kadizê heta alîyê din 150 hezar saletîrêj in û roja me jî ji navenda Kadizê 25 hezar saletîrêjan dûr e.

Galaksîya Kadizê û Rojbend(Sun)

Li gor zanyarîyan çêbûna gerdûnê bi Teqîna Mezin(Big Bang) dest pê kiriye û emrê gerdûnê jî dora 14 milyar salan e. Dîsa li gor lêkolînan piştî teqîna mezin heta niha gerdûn her ku diçe fireh dibe. Di sedsala bîstan de Edwin Hubble, tesbît kir ku galaksî ji hev dûr dikevin û gerdûn fireh dibe. Lê ev nayê wê wateyê ku her tişt ji hev dûr dikeve. Wek mînak em bêjin di rojbenda me de her tişt di bin bandora rakêşa (kütleçekim) rojê de ye û ji wê dûr nakevin. Roj û hemû stêrkên din jî di bin rakêşa galaksîyê de ne û galaksîyên nêzî hev jî di bin bandora hev de dimînin û weke kom tevdigerin lewma ev jî ji hev dûr nakevin, lê belê komên galaksîyan ên cuda ji hev dûr dikevin û firehbûna gerdûnê jî li vir dest pê dike.

Komên galaksîyan ji 50 heta 1000 galaksîyan pêk tên.

Tê pêşbînîkirin ku galaksîya me û galaksîya bi navê Andromeda di nava 4 milyar salan de bihigên hev, li hev bikevin û piştî lihevketinê ji ber hêza rakêşê jî ew her du bibin yek galaksî. Ji ber ku Andromeda bi 396000km/saet lez ber bi galaksîya me ve tê û rojbenda me jî bi 1098000km/saet lez ber bi wê ve diçe. Li ser vê mijarê çend fikrên cuda hene, lê nayê zanîn ka dinyaya me hingê xira dibe yan jê difelite.

Ji bo sîmûlasyona Kadizê û Andromedayê lê binêrin: https://youtu.be/4disyKG7XtU

Lê dîsa jî hûn vê yekê ji xwe re nekin xem, ji ber ku emrê me têra dîtina vê tiştê nake. Mirov dikare bêje çawa ku em rojekê tên dinê, piştî zarokatîyê mezin dibin û ber bi mirinê ve diçin; gerdûnê jî bi teqîna mezin dest bi vê rêwîtîyê kir û niha ber bi mirinê ve anku xirabûnê ve diçe, lê emrê wê hinekî ji yê me zêdetir e. Belê, di gerdûnê de her tişt ji hev dûr dikevin û em jî ber bayê gerdûnê ketine û her ku diçe ji hev dûr dikevin. Bi hêvîya rojeke ku em jî weke Kadiz û Andromedayê bigihên hev û bibin yek…

Xalid Celalî Sibat 2019

Jibo piştgirîya peyvan: https://play.google.com/store/apps/details?id=com.wqferheng

Jibo wêne û zanyarîyên teknîkî:
https://www.wikipedia.org

Kozmik Anafor / Türkiye’nin astronomi ve bilim platformu


http://www.zamandayolculuk.com

Derbar çandname

Avatar

Dikarê vê jî bixwênê

ZÎREKIYA ÇÊKIRÎ (ARTIFICIAL INTELLIGENCE)

Artificial Intelligence ango zîrekiya çêkirî çi ye? Her ku diçe bêhtir em vê navê dibihîzin. Bêhtir …

Bersivekê binivîsin

Your email address will not be published. Required fields are marked *