Şemî , Sermawez 17 2018
Home / Ziman / Qertafên (Xurdeyên) Saziyê

Qertafên (Xurdeyên) Saziyê

Bi van qertafan, ji bêjeyan bêje tên sazkirin û bêjeyên nû bidest dikevin. Di zimanê me de ji bo bêje bên sazkirin, li paş bêjeyan qertafên sazîyê tên bikaranîn. Qertafên sazîyê wek qertafên tewandinê bi serên xwe bê watene. Wextê bi bêjeyan ve tên bikaranîn, wateyên ( girêdayî koka bêjeyan ) nû dide bêjeyan û bi wan jî bêjeyên nû ( bi wateyeyek nû ) tên sazkirin.

Di Kurmancî de pêşqertafên sazîyê tune ne. Perçeyên ku pêşqertafên sazîyê hatine hesibandin di şîrovekirina wan de tê dîtinê ku bi tenê serê xwe wateyên wan he ne û ji ber vê yekê meriv nikare van perçeyan wek qertafên sazîyê bihesibîne. Di dahûrandina hemû perçeyên rêzimanî yên ku wek pêşqertaf hatine hesibandin de meriv dikare bibêje van perçeyên hanê bêje ne û bikaranîna bêjeyek din ve bêjeyên hevedudanî saz kirine. Dîsa wextê meriv li ferhengê mêze dike van perçeyên ku wek pêşqertaf hatine hesibandin, serbixwe jî bên bikaranîn wateyên wan he ne û meriv nikare ji van perçeyên hanê re bibêje pêşqertaf in.

Di Kurmancî de bi tenê pêşqertafên tewandinê he ne û yên sazîyê tune ne.

Bi gelemperî ji qertafên sazîyê re, ji ber ku di dawîya bêjeyan de cî digirin, meriv dikare bibêje paşqertaf. Li pê bêjeyan tên bikaranîn û ji bêjeyan bêjeyên nû çê dikin. Qertafên sazîyê wateyên bêjeyên ku pê ve bên zeliqandin û lehikandinê, didin guhertin. Bi wateyên nû bêje bi van qertafan tên çêkirin. Lê belê bêjeyên ku nû saz dibin wateyên wan girêdayê perçeya ( ra-kok ) herî piçûk e. Wek mînak :

 

Ger-în

Ger-and-in

Ger-în-ek

Ger-în-ek-î

Ger-ok

 

Wek di mînakan de jî tê dîtin hemû perçeyên ku bi qertafên sazîyê hatine çêkirin, wateyên wan girêdayê kok û raya ( perçeya herî piçûk ya bi wate « ger » ) bêjeyê ne. Qertafên sazîyê hergav li pê bêjeyan tên û li pê wan jî qertafên tewandinê tên bikaranîn. Ji bejeyên ku qertafên sazîyê girtibin re « bêjeyên afirandî û yên çêkirî » tên gotin. Gelemperî bi du beşan tên beşandin.

 

1.Qertafên Sazîyê yen ku Navan Çêdikin

2.Qertafên Sazîyê yen ku Lêkeran Çêdikin

 

Qertafên sazîyê li paş bêjeyan tên bikaranîn û bi distûrek alfabetîk, bi kurtasî wek tabloya jêrîn meriv dikare rêz bike.

-a

 

Ax-a

Bez-a

Zan-a

Xwend-a

 

-ahî

 

Ewr-ahî

Serm-ahî

Sor-ahî

Tev-ahî

 

-ak

 

Civ-ak

Ron-ak

Şib-ak

 

-al

 

Gop-al

Hev-al

Kend-al

Teng-al

 

-an

 

Bad-an

Gul-an

Kêş-an

Zîl-an

 

-and

 

Cemid-and

Êş-and

Ger-and

Veger-and

 

-ane

 

Abid-ane

Ger-ane

Mêr-ane

Roj-ane

 

-anî

 

Bûk-anî

Mêr-an

Pir-anî

Xirp-anî

 

-anok

 

Çîv-anok

Qers-anok

Tişt-anok

Xişt-anok

 

-ar

 

Got-ar

Kevn-ar

Nivîs-ar

Xew-ar

 

-asî

 

Kêm-asî

Kurt-asî

Teng-asî

 

-at

 

Tamîr-at

Xêr-at

 

-atî ( -etî )

 

Kirîv-atî

Meriv-atî

Serok-atî

Însan-etî

 

-awer

 

Ceng-awer

Cin-awer

 

-awî

 

Ewr-awî

Gewr-awî

 

-ayet

 

Kes-ayet

Kurd-ayet

 

-ayî

 

Ewr-ayî

Nêzik-ayî

Reş-ayî

Tev-ayî

 

-bar

 

Dît-bar

Guher-bar

Rû-bar

Tewang-bar

 

-baz

 

Agir-baz

Can-baz

Rim-baz

Şûr-baz

 

-bend

 

Nal-bend

Saz-bend

Sol-bend

Xal-bend

 

 

-çe

 

Bax-çe

Nav-çe

Nû-çe

 

-dar

 

Agah-dar

Ders-dar

Evîn-dar

Şêwir-dar

 

-de

 

Hûr-de

Mayîn-de

Serhev-de

Sî-wan-de

 

-dek

 

Boran-dek

Gir-dek

Nîşan-dek

Veqetan-dek

 

-dêr

 

Av-dêr

Çav-dêr

Kar-dêr

Reng-dêr

 

-dîn

 

Ka-dîn

Mêr-dîn

 

-dok

 

Pey-dok

 

-e

 

Bihar-e

Bijart-e

Tir-ok-e

Xwend-e

 

-ek

 

Bad-ek

Bir-ek

Bizdon-ek

Xwest-ek

 

-el

 

Kom-el

 

-em

 

Hezar-em

Sê-y-em

Yek-em

Sed-em

 

-emenî

 

Çap-emenî

Teq-emenî

 

-emîn

 

Hezar-emîn

Sê-y-emîn

Yek-emîn

Sed-emîn

 

-en

 

Çîm-en

Rewş-en

Şîfah-en

 

-ende

 

Berf-ende

Gerîn-ende

Nimîn-ende

Zay-ende

 

-enîn

 

Naz-enîn

 

-er

 

Bû-y-er

Firoş-er

Kuj-er

Parêz-er

 

-erok

 

Nav-erok

 

-et

 

Îcab-et

Îcaz-et

Îşar-et

Xesar-et

 

-ev

 

Roj-ev

 

-ewar

 

Bend-ewar

Bext-ewar

Xwend-ewar

 

-ewarî

 

Jin-ewarî

Kurd-ewarî

 

-êr

 

Hilbij-êr

Şil-êr

 

Weşîn-êr

 

-gar

 

Parêz-gar

Rûni-gar

Yad-î-gar

 

-ge

 

Ban-ge

Pêşmêr-ge

 

-geh

 

Agir-geh

Der-geh

Parêz-geh

Zanîn-geh

 

-gele

 

Şêr-gele

Her-gele

 

-ger

 

Diran-ger

Parêz-ger

Pîşe-ger

Zêrîn-ger

 

-gêr

 

Agah-gêr

Amoj-gêr

Moşen-gêr

Salox-gêr

 

-gîn

 

Lez-gîn

Nav-gîn

Xem-gîn

Xwaz-gîn

               

-ij

 

Germ-ij

Kel-ij

Nerm-ij

 

-ik

 

Aş-ik

 

Nerm-ik

Pîr-ik

Qîz-ik

Zer-ik

 

-in

 

Afir-and-in

Ger-and-in

Qurif-and-in

Rahêl-and-in

 

-istan

 

Çol-istan

Dar-istan

Kurd-istan

Şar-istan

 

-ix

                              

Germ-ix

Pel-ix

 

 

Agah-î

Çîya-y-î

Hewce-y-î

Tal-otank-î

 

 

-în

 

An-în

Ger-în

Mezin-tir-în

Sor-tir-în

 

-înk

 

Dilop-înk

 

-îtî

 

Yek-îtî

 

-îyet

 

Mesûl-îyet

Qabil-îyet

Resm-îyet

Sebeb-îyet

 

-k

 

Ber+çav-k

Cil+dan-k

Kefçî+dan-k

Şekir+dan-k

 

-ka

 

Diz-î-ka

Hêdî-ka

Qest-î-ka

Zû-ka

 

-ke

 

Ewro-ke

Tiro-ke

Zaro-ke

 

-ker

 

Kar-ker

 

-kî

 

Dev-kî

Îşar-kî

Ker-kî

Nivîs-kî

 

-kok

 

Jin-kok

Keç-kok

Xweş-kok

 

-mend

 

Aqil-mend

Bawer-mend

Kar-mend

Taybet-mend

 

-n

 

Çû-n

Bû-n

Da-n

 

-ok

 

Bad-ok

Gez-ok

Xezal-ok

Xalxal-ok

 

-ole

 

Hişk-ole

Reş-ole

Reşik-ole

Zirt-ole

 

-onek

 

Bizd-onek

Ger-onek

Gird(t)-onek

Tirs-onek

 

-op

 

Sil-op

Dil-op

 

-otank

 

Reş-otankî

Sor-otankî

Tal-otankî

 

-pare

 

Ciger-pare

Yek-pare

 

-tir

 

Baş-tir

Bilind-tir

Mezin-tir

 

-tî

 

Bav-tî

Ker-tî

Mêr-tî

Xuda-tî

 

-ûk

 

Piç-ûk

Pirt-ûk

 

-van

 

Ajot-van

Şer-van

Tembûr-van

Xwende-van

 

-wan

 

Bêje-wan

Dar-wan

Kar-wan

Sî-wan

 

-war

 

Bende-war

Bexte-war

Xwende-war

 

-waz

 

Ban-ge-waz

Pêş-waz

Şaş-waz

 

-wî

 

Ba-w-î

Dayîre-w-î

Dinya-w-î

Sema-w-î

 

-wîst

 

Xoşe-wîst

 

-yar

 

Berpirs-î-yar

Bext-î-yar

Hest-î-yar

Zan-yar

 

-zar

 

Çim-en-zar

Şerm-e-zar

Teng-e-zar

 

  • Di hinek rêzimanan de « ber, bext, gir, kar ( ker, kêr ), kir, mal, name, saz, xane… » wek qertafên sazîyê hatine hesibandin. Lê belê vana ne qertaf in bêje ne.

 

Dij+ber, kêm+ber

Bê+bext, bed+bext

Alî+gir, dev+gir

Alî+kar, ked+kar

Dest+mal, pêş+mal

Mal +kir, çê+kir

Destûr+name, ber+name

Kar+saz, derman+saz

Mey+xane, çay+xane

 

Mijara qertafên sazîyê di berhema min ya bi navê « Rêzimana Zerrîn » de berfirehî hatîye şîrovekirin. Bi taybetî ji alîyê hinek nivîskarên rêzimanan de, di sernivîsa sazîya lêkeran de, gellek şaşî û tevlihevî hatîye çêkirin. Di nivîsek xweyê dinê de heta ji destê min bê ezê ji we xwendevanên hêja re li ber çavan rabixînim.

Nasır KEMALOĞLU

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir