Pêncşem , 24 Îlon. 2020

DI ROMANAN DE LEHENG Û KAREKTER

Ez ê di vê gotara xwe de, derbarê bi gelemperî di romanan de leheng û karekter binivîsim.

Mirov dikare bibêje ku di tevahiya romanan de û herweha di romanên kurdî de jî leheng û karekter hene. Di hinek romanan de qels bin û di hinekan de serketî bin jî, lê hene. Leheng, karekter û fîgurên di romanan de cîhana romanê a taybet pêk tînin.

Di çîrok û xebroşkên kurdî ên dîrokî de lehengên efsanevî û karekterên girîng hene. Lehengên çîrokên Sîyabend û Xecê, Ker û Kulik, Mîrze Mihemed û hwd, û leheng û karekterên ku di berhema nemir a westayê edebiyata/wêjeya kurdî Ehmedê Xanî “Mem û Zîn“ de ne, ji hêla edebî ve gelek xurt in, serketî ne. Beko Ewan karektereke ku karekterên weha her dem di nav civakê de hene.
Di romanan de leheng kesê/a herî girîng e. Karekter jî di hêla hest û ruhîyetê/derûniyê, di hêla raman û tevgerê de rave kirina şexsan e, kesayetiyan e, fîguran e. Di hinek romanan de leheng jin e, hinekan de mêr e. Di romanan de karekterên baş û nebaş/xirab hene. Karekterên baş û xirab hinek jin in. Hinek mêr in. Di romanên biyografîk û otobiyografîk de û di romanên realîst/realîzma civakî de leheng, karekter û fîgurên rastî hene. Di romanên xeyalî û çêkirî de, di hêmayiyên edebî de leheng û karekterên çêker hene.
Hinek lehengên romanan li tevahiya cîhanê bûne bi navûdeng, hatine nasîn. Wek Don Quîşot, Anna Karenîna, Raskolnîkov, Emma Bovar, Gregor Samsa, Oblomov, Hamlet, Faust û hwd. Di edebiyata kurdî de jî lehengên sereke hene. Hem di edebiyata kurdî a klasîk de û hem di edebiyata kurdî a modern/nûjen de gelek leheng û karekterên sereke hene. Wek mînak; Di ên klasîk de, Memê Alan, Zîna Zêdan. Sîyabend û Xecê, Mîrze Mihemed, Beko Awan û hwd, bi nav û deng in. Di edebiyata/wêjeya kurdî ên nûjen de jî; Celadet, Memduh, Kevanot, Robîn, Vîyan, Circîs, Ferzende û hwd. Di nav edebiyata tirkî de jî lehengên herî navdar Înce Memed, Zebercet, Selîm Iêşik, Bîhter, Ferîde û hwd.

Afirandina karekterên çêker ên xeyalî hêsan nîn e, zahmet e. Însanekî bi her awayî bi şêweyeke hunerî ji nû ve diafirînî, laş û rih didî pê, rabûn û runiştina wî/wê, tevgera wî/wê xu û exlaqê wî/wê û serborî û serpêhatiya jiyana wî/wê bi xeyalî zindî dikî, diafirînî.

Di her romanê de karekterên cuda û pîrcure, pir rengîn hene. Karekterên baş û xirab bi fikir û raman,n xwe, bi tevger û kirinên xwe, xwe didine nîşandan. Ê ku karekterê wan diyar dike û raveyê xwendevan dike romannivîsere.

Romannivîser dinyayekî xeyalî diafirîne û di nav dinya xeyalî a çêker de karekterên sereke û yên din bi gelek fîguran ve diafirîne. Karekterê sereke anku leheng dikare yek be û dikare çend kes be.

Di romanan de wek qalib karekterek yan jî hinek qarekterên beylukirî/diyarkirî tun in. Di romanan de bi dehan, di hinekan de bi sedan karekterên cuda hene. Karekter li gor naverokê tên afirandin û tên guhartin. Karekterên çêker ji alî romannivîser ve bi xeyalî yan jî di romanên biyografîk û otobiyografîk de bi rastî têne pêşvazî kirin.

Di romanan de leheng û karekter ên rastîn û nerastîn, ên çêker û yên ku hebûne hene. Romannivîser li gor xeyal û fantazîyên xwe jî dikare leheng û karekterên curbecur biqulqîne/biafrîne. Çawa kul i cîhanê wek lehengên berhemên edebî/wêjeyî Romeo û Julîeta Shakespeare meşûre/navdare li Kurdistanê jî Mem û Zîna Ehmedê Xanî navdar e. Di romanên kurdî ên nûjen/modern û postmodern de gelek karekter û leheng hene. Lehengên romanên kurdî her yek bi serê xwe xwedî karekterên cuda ne. Lehengên romanên kurdî curbecur in û li gorê naveroka romanan cuda cuda tevdigerin.
Bi hêviya ku rojeke lêkolînvanekî yan jî xwendevanekî Unîversîteyê/zankoyê mijara tez û doktora xwe li ser di romanên kurdî de leheng û karekter binivîse.

 

Lokman Polat

Derbar Lokman Polat

Lokman Polat

Dikarê vê jî bixwênê

Raweste ezbenî.. te agahdar bikim?!

Carna tu neçar dibî, dergehê mala xwe ji ber bahozê bigire, da ku xewnên te …

Bersivekê Binivîsêne

Epeyama we nayê weşandin. Qadên pêwist bi * hatine nîşandan.