Duşem , Tebax 19 2019
Destpêk / Ziman / Qertafên Tewandina Lêkeran

Qertafên Tewandina Lêkeran

Qertafên tewandina lêkeran wek li jêrin tên nimandin, meriv dikare bi du beşan bibeşîne. Bi gorî tewandina lêkeran him li peş rayên ( kokên ) lêkeran him jî li paş wan tên. Ji wan re jî « peşqertaf » û  «  paşqertaf »  tên gotin.

  1. Paşqertafên ( xurdeyên ) Tewandinê

 

  1. Qertafên Zemanê Borî yê Dûr

( Min, te, wê/wî, me, we, wan )    :

Xwend-î-y-e   Cût-î-y-e   Firot-î-y-e

( Ez, tu, ew, em, hûn, ew )            :

Mir-im-e, mir-î-y-î, mir-î-y-e, mir-in-e, mir-in-e, mir-in-e

Hat-im-e, hat-î-y-î, hat-î-y-e, hat-in-e, hat-in-e, hat-in-e

Ket-im-e, ket-î-y-î, ket-î-y-e, ket-in-e, ket-in-e, ket-in-e

 

  1. Qertafên Zemanê Borî yê Nêz

( Min, te, wê/wî, me, we, wan )    :

Xwend, Cût, Firot

( Ez, tu, ew, em, hûn, ew )       :

Mir-im-, mir, mir, mir-in, mir-in, mir-in

Hat-im, hat, hat, hat-in, hat-in, hat-in

Ket-im, ket, ket, ket-in, ket-in, ket-in

 

  1. Qertafên zemanê niha :

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )      :

di-xwîn-im, di-xwîn-î, di-xwîn-e, di-xwîn-in, di-xwîn-in, di-xwîn-in

( ez, tu, ew, em, hûn, ew)       :

di-mir-im, di-mir, di-mir-e, di-mir-in, di-mir-in, di-mir-in

 

  1. Qertafên zemanê wêbê :

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )        :

-ê bi-xwîn-im, -ê bi-xwîn, -ê bi-xwîn-e, -ê bi-xwîn-in, -ê bi-xwîn-in, -ê bi-xwîn-in

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )        :

-ê bi-mir-im-, -ê bi-mir, -ê bi-mir-e, -ê bi-mir-in, -ê bi-mir-in, -ê bi-mir-in

 

  1. Qertafên raweya xwestinê û raweya fermanî :

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )    :

bi-xwîn-im, bi-xwîn,  bi-xwîn-e,  bi-xwîn-in, bi-xwîn-in,  bi-xwîn-in

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )    :

bi-mir-im,  bi-mir-î,  bi-mir-e,  bi-mir-in, bi-mir-in, bi-mir-in

( tu, hûn )                               :

bi-xwîn-e, bi-xwîn-in

( tu, hûn)                                :

bi-mir-e,  bi-mir-in

 

  1. Qertafên Zeman û Raweyên Hevedudanî :

 

Çîroka Zemanê Niha            :         

Ez di-ket-im, tu di-ket-î, ew di-ket, em di-ket-in

Çîroka Zemanê Wêbe           :         

Ezê bi-ket-a-m-a, tuyê bi-ket-a-y-î, ewê bi-ket-a, emê bi-ket-a-n-a

Çîroka Raweya Xwestinê     :         

Ez bi-ket-a-m-a, tu bi-ket-a-y-î, ew bi-ket-a, em bi-ket-a-n-a…

Bihîstîya Zemanê Niha         :         

Ez di-ket-im-e, tu di-ket-i-y-î, ew di-ket-i-y-e, em di-ket-in-e

Çîroka Zemanê Borî             :         

Ez ket-i-bû-m, tu ket-i-bû-y-î, ew ket-i-bû-y-e, em ket-i-bû-n-e…

Çîroka Raweya Mercî          :         

Ez ket-i-ba-m-a, tu ket-i-ba-y-î, ew ket-i-ba-y-a, em ket-i-ba-n-a…

Bihîstîya Zemanê Borî          :         

Ez ket-i-bû-m-e, tu ket-i-bû-y-î, ew ket-i-bû-y-e,  em ket-i-bû-n-e…

Bihîstîya Zemanê Wêbê       :          

Ezê ket-i-bû-m-a, tuyê ket-i-bû-y-a-y-î, ewê ket-i-bû-y-a, emê ket-i-bû-n-a…

Bihîstîya Raweya Mercî       :         

Ez ket-i-bû-m-a, tu ket-i-bû-y-a-y-î, ew ket-i-bû-y-a, em ket-i-bû-n-a…

Mercîya Zemanê Borî          :         

Ez ket-i-bi-m, tu ket-i-b-î, ew ket-i-b-e, em ket-i-bi-n…

Mercîya Zemanê Wêbê        :

Ezê ket-i-bi-m, tuyê ket-i-b-î, ewê ket-i-b-e, emê ket-i-bi-n…

 

  1. Pêşqertafên ( xurdeyên ) Tewandinê

 

  • Pêşqertafên Tewandinê yên Erênîyê

 

  1. Qertafên zemanê niha

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )    :

di-xwîn-im, di-xwîn-î, di-xwîn-e, di-xwîn-in, di-xwîn-in, di-xwîn-im

( ez, tu, ew, em, hûn, ew)     :

di-mir-im, di-mir-î, di-mir-e, di-mir-in, di-mir-in, di-mir-in

 

  1. Qertafên zemanê wêbê

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )        :

ê bi-xwîn-im, –ê bi-xwîn-î, –ê bi-xwîn-e, –ê bi-xwîn-in, -ê bi-xwîn-in, –ê bi-xwîn-in

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )        :

ê bi-mir-im, -ê bi-mir-î, -ê bi-mir-e, -ê bi-mir-in, -ê bi-mir-in, –ê bi-mir-in

 

  1. Qertafên raweya xwestinê

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )    :

bi-xwîn-im, bi-xwîn-î,  bi-xwîn-e,  bi-xwîn-in, bi-xwîn-in,  bi-xwîn-in

( ez, tu, ew, em, hûn, ew )    :

bi-mir-im,  bi-mir-î,  bi-mir-e,  bi-mir-in, bi-mir-in, bi-mir-in

 

  1. Qertafên raweya fermanî

( tu, hûn )                               :

bi-xwîn-e, bi-xwîn-in

( tu, hûn)                                :

bi-mir-e,  bi-mir-in

 

  1. Qertafên Zeman û Raweyên Hevedudanî

Çîroka Zemanê Niha            : 

Ez di-ket-im, tu di-ket-î, ew di-ket, em di-ket-in…

Çîroka Zemanê Wêbe           : 

Ezê bi-ket-a-m-a, tuyê bi-keta-y-î, ewê bi-keta, emê bi-ket-a-n-a…

Çîroka Raweya Xwestinê     : 

Ez bi-keta-m-a, tu bi-keta-y-î, ew bi-keta, em bi-ket-a-n-a…

Bihîstîya Zemanê Niha         : 

Ez di-ket-im-e, tu di-keti-y-î, ew di-keti-y-e, em di-ketin-e

 

  • Di kişandina zemanê niha, zemanê wêbê, raweyên xwestinê û fermanî û di zeman û raweyên hevedudanî yên hatine nimandin him pêşqertaf him jî paşqertaf tên bikaranîn. Hinek qertafên kişandinên rawe û zemanan wek hevin. Lê belê ji ber ku baş werin nîşandan û şîrovekirin qertafên hemû rawe û zemanan li jorîn hatine nimandin.

 

  • Pêşqertafên ( xurdeyên ) Tewandinê yên Neyinîyê

 

  1. Neyînîya dema niha ( na-neyînîya di-)

                           

Ez îro na-xebitim.

Hûn na-çin qereqolê!

 

  1. Neyînîya dema wêbê, demên borî û  tewandinên hevedudanî  ( ne-neyînîya bi-)

           

Ez ê ne-xebitim.

Ma hûn ê ne-çin qereqolê!

Ez ne-xebitîm.

Hûn  ne-çûn qereqolê!

Ez  ne-xebitîbûm.

Hûn  ne-çûbûn qereqolê!

Ez  ne-xebitîyama.

Hûn  ne-çûbûyana qereqolê!

 

  1. Neyînîya raweya fermanî ( ne- û me-neyînîya bi-) 

 

Ne-xwîne,  ne-xwînin

Ne-mire,  ne-mirin

Ne-re, ne-xwe, ne-çe, ne-xe

Me-xwîne,  me-xwînin

Me-mire,  me-mirin

Me-çe, me-çe Gulê me-çe.

Me-ke Mekke mala Xwedêye

Ger ez şehîd bim dayê tu me-g ( i ) rî

 

  • Pêşqertafa « me- » di gotinê de tê bikaranînê. Lê di nivîsê de rastîya wî  « ne- »

 

  1. Neyînîya Awarte ( ni- neyînîya di- ) : Ev neyînîya hanê bi tenê ji bo lêkerên « zanîn û karîn » tê bikaranîn.

Ez ni-zan-im her-im wê derê.

Kuro tu kişya-yî , ni-kar-î pê.

Nasır Kemaloğlu

Derbar ziman

Avatar

Dikarê vê jî bixwênê

Hinek kurmancên me qaydeyên sîstemîk yên kurmancî xira dikin

Hinek kurmancên me qaydeyên sîstemîk yên kurmancî xira dikin. Mesela, Rênas Jiyanî gotiye “Xwedê û …

Bersivekê binivîsin

Your email address will not be published. Required fields are marked *