Edeteke Xerab: Xwarina sersaxiyê!

Dema em behsa edetê dikin, her tim tiştên baş têne bîra me.

Ji ber ku edet, qaydeyên ku ji tecrubeyên sedsalan ên civakan hatine sîyandin û bi tevnên civakê re lihevhatî ne.  Ji ber vê yekê, ji qaydeyên nivîskî gelekî zêdetir girêdayîne û bingeheke wan a bihêztir heye.  Lêbelê hin edet jî, her çend di dema xwe de fonksiyonekê pêk bînin jî, di demeke din de dikarin bibin tiştekî xerab.

Yek ji van edetan jî, bi taybetî li cihên ku rêxistinbûna eşîretî bi hêz e, xwarina sersaxiyê ye.  Ev edet li herêmên rojhilatê Tirkiyeyê hê jî bi berfirehî didome.  Bêguman xwarina ku pêşkêşkirina mêvanan tiştekî xerab nîne, lê heger ji çarçoweya xwe neyê derxistin.  Di dema sersaxiyê de, ji bo xizmên nêzîk ên kesê mirî ku li mala sersaxiyê dimînin, bêguman xwarinek tê amadekirin.  Lê armanca me ya xwarina sersaxiyê, xwarina ku di sê rojên sersaxiyê de ji bo kesên ku têne sersaxiyê re pêşkêşkirin e.

Li herêmên rojhilatê welatê me, ji ber têkiliyên civakî yên xurt, bi sedan kes ji bo sersaxiyê têne.  Xwarina sersaxiyê ya ku em behs dikin, xwarina ku ji van kesan re tê pêşkêşkirin e.  Ev xwarin bi awayekî sîstematîk têne amadekirin û ji malbata sersaxiyê re berdêlekî mezin çêdike.  Di xwarina sersaxiyê de, li gorî derdora malbata kesê mirî, di navbera 70 û 150 kîlo goşt tê pijandin.

Dema lêçûnên din (nan, rûn, birinc, av, li hin cihan aşpêj û hwd.) jî lê bê zêdekirin, lêçûna xwarina sersaxiyê ji bo malbata ku xwarinê amade dike (xwarina sersaxiyê ji hêla xizmên nêzîk ên kesê mirî ve tê girtin ser xwe) di navbera 60 hezar û 100 hezar TL de diguhere.  Lêçûna sê rojan di navbera 180 hezar û 300 hezar TL de ye.

Hin malbat bi tena serê xwe nikarin vê barê aborî hilgirin û 2-3 malbat neçar dimînin hêza xwe bikin yek.  Ev ne zêdeyî ye; bi xwarina 4-5 sersaxiyan, bi hêsanî 10-15 xwendekarên zanîngehê dikarin salekê bêne xwendin!

Di şertên normal de, bi zorê şertan, edet jî li gorî ruhê demê diguherin.  Mînak, berê ziyaretên sersaxiyê 7 rojan didomand, lê bi bajarvaniyê û perwerdehiyê re, gava mirov bûne xwedî kar û bar, ziyaretên sersaxiyê jî bi awayekî xwezayî ketine 2-3 rojan.  Salekê berê (ev ji bo herêma Mêrdînê tê gotin), serokê yek ji eşîrên mezin ên herêmê, H. Abdulkadir Timurağaoğlu, ragihand ku wî xwarina sersaxiyê rakiriye.  Lê her çend hin malbatan ev yek pejirandibe jî, gelek malbat hê jî di sersaxiyan de xwarinê pêşkêş dikin.  Sala borî, şaredarê navçeya Sîwereka Urfayê, Ali Murat Bucak jî di vî warî de destpêşiyek kir.

Belê, heger xwarina sersaxiyê ev qas bar e (piraniya mirovan jî li dijî vê xwarinê ne), wê çima ev rdet bi dawî nebe?

Xwarina sersaxiyê çawa dikare bi dawî bibe?

Kesên ku deyn dikin, deyn distînin, yên ku hewcedarî piştgiriya xizmên xwe dibin, vê yekê vegotin.
Berî her tiştî, pêşkêşkirina xwarinê ji komên mezin re, ji xwezaya xwe ve nîşaneyek statuyê ye û ji kesan re rûmetê peyda dike.

Di vê çarçoweyê de, pêşkêşkirina xwarinê di heman demê de nîşaneyek hêzê ye.  Di 20-30 salên dawî de, di hêza kirînê ya mirovan de bi awayekî nisbî başbûnek çêbûye.  Ji ber vê yekê, kesên ku rewşa wan a aborî baş e, bi rêya xwarina sersaxiyê hewl didin hêzekê bi dest bixin û rûmetê qezenc bikin an jî rûmeta xwe ya heyî xurtir bikin.  Hin kes jî, her çend ji vê xwarinê hez nekin jî, bi nêrîna “ez ji we kêmtir nînim” vê edetan didomînin.

Belê, cihê vê xwarina sersaxiyê di dîn de çi ye?

Xwarina sersaxiyê ya ku bi temamî ji bo nîşandanê ye, ti têkiliya wê bi dîn re nîne û mirî jê qezenç nake! 

Jin ji aliyekî ve şînê digirin, ji aliyê din ve jî ji bo mêvanan di qazanên mezin de xwarinê amade dikin.  Kîjan têgihîştina dînî vê yekê dipejirîne?  Eger kesên ku vê xwarinê dixwin feqîr bûna, dîsa baş bû.  Ji sedî 90ê kesên ku li mala sersaxiyê xwarinê dixwun, mirovên ku di mala xwe de têr in.  Lêbelê, gelek kes hene ku di mehê de tenê 2-3 caran dikarin goşt bidin zarokên xwe. 

Heger tê gotin ku di sersaxiyê de divê xwarin bê pijandin, gelo ne çêtir e ku ev xwarin li şûna kesên têr ji feqîran re bê belavkirin? Ev ne ji aliyê exlaqî û ne jî ji aliyê dînî ve maqûltir e?  Mixabin, alimên dînî yên herêmê jî li hemberî vê yekê dengê xwe dernaxin.

Lêbelê, li her bajarekî 5-10 “seyda”yên dînî dikarin bi serokên raya giştî re daxuyaniyekê bidin çapemeniyê û diyar bikin ku ev edeta xwarinê di dîn de cihê xwe nîne, ev îsraf e û divê bi dawî bibe.  Her wiha, di malên sersaxiyê de dikarin di vê çarçoweyê de hereket bikin.  Ev yek dê gelekî bi bandor be.  Di vê mijarê de, berpirsiyariya herî mezin dikeve ser milê kesên ku ji bo sersaxiyê têne.  Eger kesên ku ji bo sersaxiyê têne, di saeta xwarinê de ji mala sersaxiyê derkevin, xwezayî xwarin jî nayê pêşkêşkirin.  Lê di vî warî de jî helwestek pêşketî nîne.

Bi kurtasî, ev edeta ku bar e, ti qîmeteke wê ya dînî nîne û nîşaneyek statuya civaka kevneşopî ye, divê zûtirîn dem bi dawî bibe!

---

Zazakî

Yew edeto xirab: Xwarîşê sersaxî!

Wexta ke ma behsê edetî kî, hertim tiştê başî yêdî zîhnê ma.

Çunke edetî, qaydeyê ke ji tecrubeyanê sedsalan ê cematî ra sîyayî û bi tevnê cematî ra uyumdarî yê.

Seba nîya, ji qaydeyanê nuştekî zaf bindarî yê û bingeheke înanê zaf xurtî estî.

Labelê, hîn edetî zî, nêwendê zemanê xo de yew fonksîyonî bîyê zî, zemanê bînî de xirabî girewtê.

Yewna nê edetan ra zî, bitaybetî cayanê ke teşkîlatîyê eşîretî hêzdarî yo, xwarîşê sersaxî yo.

Nê edetî, herêmê rojhelatî yê Tirkîya de hîna zî zaf belawî yo.

Bêguman xwarîş pêşkêşkerdişê mîhmanan tişto xirab nîyo, labelê eke ji çarçeweya xo ra nêvîyê kerdiş.

Wextê sersaxî de, seba xizmên nêzîk ê kesê mirdî ke mala sersaxî de mendî, bêguman yew xwarîş amade beno.

La xwarîşê sersaxî yo ke ma behs kî, xwarîşê ke di sê rojanê sersaxî de seba kesanê ke sersaxî ra yê seba teselî ra ameyî, pêşkêş beno.

Herêmê rojhelatî yê welatê ma de, ji ber têkilîyê cematî yê hêzdarî, sîyan ra kesî sersaxî ra yê.

Xwarîşê sersaxî yo ke ma behs kî, xwarîşê ke nê kesan ra pêşkêş beno.

Nê xwarîşî bi yew sîstemî amade benî û seba famîlya sersaxî barêde girsî çêkenî.

Xwarîşê sersaxî de, goreyê derdora famîlya kesê mirdî, miyanê 70 û 150 kîlo de goşt amade beno.

Wexta ke lêçûnê bînî (çorek, rî, bîrînc, awe, cayê hînî de aşpêj û hwd.) zî vêşî bêrî, lêçûnê xwarîşê sersaxî seba famîlya ke xwarîşî amade kena (xwarîşê sersaxî ji alîyê xizmên nêzîk ê kesê mirdî ra beno girtiş ser xo) miyanê 60 hezar û 100 hezar TL de vuriyeno.

Lêçûnê sê rojan miyanê 180 hezar û 300 hezar TL de yo.

Hîn famîlyî bi tena serê xo nêşkenî nê barê aborî bigîrî û 2-3 famîlyî mecburî hêza xo kî yew kî.

Nêyo zêde; bi xwarîşê 4-5 sersaxî, bi hêsanî 10-15 xwendekarê zanîştgehî yew serrî xwendîş benî!

Şertanê normalî de, bi zora şertan, edetî zî goreyê ruhê zemanî vurîyenî.

Mîsal, verî zî vîzîtê sersaxî 7 rojan dewam kerdê, la bi bajarîbîyayîş û perwerdeyî ra, wexta ke kesî bîyî xwedî kar û bar, vîzîtê sersaxî zî bi xo zî mecburî 2-3 rojan ra kêmî bîyî.

Serrî verî (no seba herêmê Mêrdînî tê vatene), serokê yewna eşîretanê girdî yê herêmî, H. Abdulkadir Timurağaoğlu, ragîyay ke o xwarîşê sersaxî rakirdo.

Labelê hîn famîlyî nê ra gore kerd zî, zaf famîlyî hîna zî sersaxî de xwarîşî pêşkêş kenî.

Serrê verî, şaredarê qezaya Sîwereka Şanliurfayî, Ali Murat Bucak, zî nê mesela de yew teşebus kerd.

E, eke xwarîşê sersaxî nê qas barî yo (piranîya kesan zî nê xwarîşî ra dijî yê), wîna çira nê edetî nêvîyeno wedirnayîş?

Xwarîşê sersaxî çitî beno wedirnayîş?
Kesê ke qerzî gîrî, qerzî sîyî, ê ke muhtacê destegê xizmên xo benî, nê behs kerdî.
Berî her tiştî, xwarîş pêşkêşkerdişê cemaetanê girdî, cewherê xo ra nîşaneya statuyî ya û kesî ra hurmetî girewto.

Nê çarçeweyî de, xwarîşê xwarîşî heman wextî de nîşaneya hêzî ya zî.

20-30 serranê peynîyan de, hêza kirîşî ya kesan de nîsbî yew başbîyayîş bîyo.

Seba nîya, ê ke rewşa înan a aborî başî ya, bi rêya xwarîşê sersaxî hewl kenî hêzê girewî û hurmetî qezenc kenî yan zî hurmeta xo ya ke esta xurtir kenî.

Hînî zî, nê xwarîşî ra germ nêvîyenî zî, bi nêzera “ez ji şima kêmî nîyî” nê edetan ra kewî.

E, cayê nê xwarîşê sersaxî di dînî de çî yo?
Xwarîşê sersaxî ke bi temamî nîşandişî yo, bi dînî ra, bi sevabgirewtişê mirdî ra ti eleqeyî nîyo!

Cinkî yewna ra şînî kenî, yewna ra zî seba mîhmanan di kazanande xwarîşî amade kenî.

Komci têgîştîşê dînî nê ra zafî vînenî?

Eke ê ke nê xwarîşî xwî, feqîrî bîyê, dîsa baş bî.

Ji sedî 90 ê kesanê ke mala sersaxî de xwarîşî xwî, kesê ke di mala xo de têrî yê.

La zaf kesî estî ke mehî de tena 2-3 reyî şkenî goştî bidî zarokanê xo.

Eke vajîyo ke sersaxî de xwarîşî bê amadekerdiş, gelo nîyo zaf maqul ke nê xwarîşî, ji kesanê têrî ra vêşî, feqîran ra bêrî dayîş? Nê nîyo zî exlaqî û zî dînî zaf maqul?

Mixabîn, alimanê dînî yê herêmî zî nê mesela ra vengê xo nêvîyenî.

La her bajarî de 5-10 “seyda”yê dînî şkenî bi serokanê raye re yew daxuyanîya çapemenîye bidî û diyar kenî ke nê edeta xwarîşî di dînî de cayê xo nîyo, nê israfî yo û divê nêvîyê wedirnayîş.

Hewa, di malanê sersaxî de nê çarçeweyî de waazan bidî.

Nê zaf zî tesîrdar benî.

Nê mesela de mesulîyeto zaf girsî kewto ser ê ke sersaxî ra yê.

Eke ê ke sersaxî ra yê, saeta xwarîşî de ji mala sersaxî ra vejîyê, xwezayî xwarîşî zî nêvîyê pêşkêşkerdiş.

La nê mesela de zî yew helwêsto pêşketî nîyo.

Peyvê kîsî, nê edeto ke barî yo, ti qîymetê dînî yo, nîşaneya statuya cematê kevneşopî yo, divê zûtirîn wextî nêvîyê wedirnayîş!

Vahap Uluç
Endamê Fakulteya Harran Universitesi İİBF
ulucvahap@yahoo.com (mail:ulucvahap@yahoo.com)

Nivîs ji malpera indyturk.com ê hat standin