Jiyan û Fikrên Osman Sebrî

Osman Sebrî (1905-1993), bi navê “Apê Osman” tê nasîn, yek ji têkoşer, nivîskar, helbestvan û siyasetmedarên navdar ên Kurd e. Jiyana wî serpêhatiyeke tijî têkoşîn, sirgun û xebatên ji bo ziman û çanda Kurdî ye. Li vir bi kurtasî serpêhatiya wî tê nirxandin:

• Jidayikbûn û Destpêk: Di sala 1905an de li gundê Narincê yê Semsûrê (Bakurê Kurdistanê) ji dayik bû. Di zarokatiyê de bavê xwe winda kir û ji aliyê apê xwe ve hate xwedîkirin. Xwendina wî neqediya, lê ji ciwaniyê ve eleqeya wî bi dîrok û wêjeya Kurdî re çêbû.
• Têkoşîna Siyasî: Di sala 1925an de tevlî li Serhildana Şêx Seîd bû, lê piştî têkçûnê hate girtin. Di 1929an de berê xwe da Sûriyê (Rojavayê Kurdistanê) û bû endamê Partiya Xoybûnê. Paşê di Şoreşa Agirî de jî cih girt, lê dîsa hate zindankirin û sirgunkirin.
• Xebatên Çandî: Li Sûriyê, bi ronakbîrên wek Celadet Elî Bedirxan re xebitî û di kovara Hawarê de nivîsî. Pirtûka Alfabeya Kurdî amade kir û gelek helbest, çîrok û gotarên siyasî nivîsandin, ku bandoreke mezin li wêjeya Kurdî kir.
• Partiya Demokrat a Kurdî: Di sala 1957an de li Sûriyê yekem partiya Kurdî ava kir û bû sekreterê wê. Ji ber xebatên xwe gelek caran hate girtin û 19 sal ji jiyana xwe di zindanan de derbas kir.
• Mirin: Di 11ê Cotmeha 1993an de li Şamê koça dawî kir û li gundê Berkevirê hate veşartin.

Nirxandina Fikrên Osman Sebrî

Osman Sebrî (1905-1993), têkoşer, nivîskar û helbestvanekî Kurd ê navdar, bi fikrên xwe yên neteweyî, çandî û siyasî di dîroka Kurdî de cihekî girîng digire. Fikrên wî bi piranî li ser bingeha azadiya gelê Kurd, parastina ziman û çanda Kurdî, û avakirina hişmendiyeke neteweyî hatine avakirin. Ji bo nirxandina fikrên wî, divê em li serpêhatiya wî, nivîsên wî û rola wî ya di tevgera Kurdî de binêrin. Li vir em ê fikrên wî bi hûrgilî binirxînin:

1. Neteweparêzî û Azadî

Osman Sebrî di serî de netewperwerekî dilsoz bû. Wî bawer dikir ku gelê Kurd, wekî her miletekî din, xwedî mafê xwe yê xwebirêvebirinê ye. Ev fikir di xebatên wî yên siyasî de, mîna tevlêbûna wî ya Xoybûnê û damezirandina Partiya Demokrat a Kurd li Sûriyê (1957), bi zelalî tê dîtin. Wî digot ku bêyî azadiyê, ne çand, ne ziman û ne jî nasnameya Kurdî dikare bijî. Di nivîsên xwe de, ew bi taybetî li dijî asîmîlasyonê derket û bal kişand ser girîngiya têkoşîna ji bo serxwebûnê. Mînak, di helbestên wî de ev hest bi awayekî xurt tê xuyakirin, ku ew wekî bangekê ji Kurdan re tê dîtin ku hişyar bin û ji bo mafên xwe şer bikin.

Nirxandin: Ev fikra wî di wê serdemê de, ku Kurd di bin zordariya dewletên dagirker de bûn, gelekî watedar bû. Lêbelê, dibe ku hin kes îro wê wekî xeyalekê bibînin, ji ber ku rewşa siyasî ya îro hê jî rê nade avabûna dewleteke Kurdî ya yekgirtî. Lê Osman Sebrî ne tenê li serxwebûnê, li ser hişmendiya neteweyî jî rawestiya bû, ku ev yek hêjî bandora xwe didomîne.

2. Ziman û Çand

Yek ji stûnên sereke yên fikrên Osman Sebrî girîngiya zimanê Kurdî bû. Wî ziman wekî şanazî û bingeha nasnameya neteweyî didît. Di dema xebatên xwe yên li Sûriyê de, wî bi Celadet Alî Bedirxan re di kovara Hawarê de nivîsî û pirtûka Alfabeya Kurdî amade kir. Wî bawer dikir ku bêyî ziman, çand û dîroka Kurdî winda dibe. Di nivîsên xwe de, wî teşwîq dikir ku Kurd zimanê xwe biparêzin û li dijî polîtîkayên asîmîlasyonê bisekinin.

Di heman demê de, wî çîrok û helbestên Kurdî nivîsandin da ku wêjeya Kurdî geş bike. Mînak, helbesta wî ya bi navê “Kurdistan” hem têkoşînê hem jî evîna ji welatê xwe nîşan dide. Wî digot ku çand ne tenê ji bo kêfê ye, lê ji bo berxwedanê jî amûrek e.

Nirxandin: Ev fikra wî pir bi wate ye, ji ber ku zimanê Kurdî di wê demê de (û hê jî carinan) di bin zextê de bû. Xebatên wî yên li ser ziman û çandê bingeheke xurt ji bo nifşên nû çêkirin. Lê dibe ku kêmasiyek di wê yekê de hebe ku wî zêde giranî neda perwerdehiya fermî ya bi zimanên din, ku dibe ji bo rabûna aborî û siyasî ya Kurdan pêwîst bûya. Her çendî, di şertên wê demê de, ev yek zehmet bû.

3. Yekîtî û Hevgirtina Kurdan

Osman Sebrî her tim bal kişandibû ser yekîtiya Kurdan. Wî dîtibû ku perçebûna Kurdan di navbera dewletên cuda (Tirkiye, Sûriye, Iraq, Îran) û cudahiyên zaravayan (Kurmancî, Soranî, Zazakî) astengiyek e li pêşiya têkoşîna wan. Di xebatên xwe yên siyasî de, wî hewl da ku Kurdên Rojavayê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê bîne ba hev. Wî bawer dikir ku bêyî hevgirtinê, serkeftin ne mimkun e.

Nirxandin: Ev fikir di teoriyê de gelekî rast e, ji ber ku yekîtî hêza her neteweyekê ye. Lê di pratîkê de, Osman Sebrî û gelek ronakbîrên wê demê di vê mijarê de bi tevahî bi ser neketin, ji ber ku nakokiyên navxweyî û bandora derve her tim bûne asteng. Lê ev xwesteka wî hêjî wekî îlhamekê dimîne û îro jî di nav tevgera Kurdî de tê nîqaşkirin.

4. Têkoşîna Çekdarî û Aşitiyane

Osman Sebrî hem di serhildanên çekdarî de (wek Serhildana Şêx Seîd û Şoreşa Agirî) cih girtibû, hem jî bi pênûsa xwe têkoşîneke rewşenbîrî kiribû. Wî bawer dikir ku her du rê jî, li gorî şertan, ji bo azadiya Kurdan girîng in. Lêbelê, di nivîsên xwe de wî zêdetir giranî da têkoşîna çandî û hişmendî, ji ber ku wî dizanibû ku bêyî bingeheke xurt a neteweyî, serhildanên çekdarî bi tenê têrê nakin.

Nirxandin: Ev nêzîkatiya wî ya dualî (hem çekdarî hem rewşenbîrî) nîşan dide ku wî bi awayekî pragmatîk li pirsgirêkê nihêrîbû. Lê dibe ku ev yek di nav tevgera Kurdî de bibe sedema tevliheviyê, ji ber ku hin kesan rêya çekdarî û hinên din jî rêya aştiyane tercîh kirin. Di her halî de, ev nêrîna wî rewşa wê demê ya bêçareyî û lêgerîna çareseriyê nîşan dide.

5. Berxwedan û Bêdengnemana Li Dijî Zordariyê

Osman Sebrî bi salan di zindanan de ma (19 sal ji jiyana xwe), lê tu carî dev ji têkoşîna xwe berneda. Wî zindan wekî qadeke têkoşînê dît û li wir jî nivîsand û xebatên xwe berdewam kir. Ev helwesta wî nîşan dide ku bawerîya wî bi berxwedanê hebû, bêyî ku li hemberî şertên dijwar serî bitewîne.

Nirxandin: Ev helwesta wî ya bi îrade û bi hêz wî di nav Kurdan de kir sembolek. Lê dibe ku ev yek wî ji jiyana rojane û ji gelê xwe jî dûr xistibû, ji ber ku ew piraniya wextê xwe di şertên giran de derbas kir. Lê bandora wî ya manewî li ser nifşên paşerojê bê guman pir mezin bû.

Encam:

Fikrên Osman Sebrî li ser bingeha neteweparêzî, parastina ziman û çandê, yekîtî û berxwedanê hatine avakirin. Ew ne tenê têkoşerekî siyasî, lê di heman demê de ronakbîrekî bi vizyon bû. Nivîs û xebatên wî hişmendiya neteweyî ya Kurdan geş kirin, lê hin armancên wî (wek serxwebûna tam) ji ber şertên dîrokî û siyasî nehatin cih. Di heman demê de, têkoşîna wî ya bê westan û girîngiya ku wî da zimanê Kurdî îro jî wî di nav Kurdan de zindî dihêle. Wî rê nîşan da ku têkoşîn ne tenê bi çekan, lê bi hiş û dil jî tê kirin.

Çavkanî: Hişê Çêkirî Grok