Dîroka newrozê û wateya wê çi ye?

Dîroka Newrozê û wateya wê di nav çanda kurdî û gelek çandên din ên Rojhilata Navîn de cihê xwe yê taybet digire. Newroz, ku bi kurdî tê wateya “roja nû”, bi gelemperî di 21ê Adarê de tê pîrozkirin û destpêka biharê û sala nû ya xwezayî nîşan dide. Ev cejn ne tenê bi Kurdistanê ve sînordar e, lê belê li gelek welatên wekî Îran, Afganistan, Tacîkistan û hin deverên Asya Navîn jî bi awayên cuda cuda tê pîrozkirin. Lê ji bo gelê kurd, Newroz xwedî wateyeke dîrokî, çandî û sembolîk e ku bi têkoşîn, azadî û serhildanê ve girêdayî ye.

Dîroka Newrozê bi efsaneyekê dest pê dike ku bi taybetî di nav kurdan de pir navdar e: Efsaneya Kawa Hesinkar. Li gorî vê efsaneyê, ku di destana “Şahname” ya Firdewsî de jî cih digire, beriya bi hezaran salan, li welatê Medan (ku tê texmînkirin ku beşek ji Kurdistanê ye), padîşahekî zalim ê bi navê Dehaq hukum dikir. Dehaq xwedî du marên li ser milên xwe bû, û ji bo ku ew mar sax bimînin, her roj mêjiyê du ciwanan wekî xwarin ji wan re dihat dayîn. Ev rewş gel di nav xemgînî û tirsê de hiştibû. Rojekê, hesinkarekî bi navê Kawa, ku zarokên wî jî ji aliyê Dehaq ve hatibûn qurbankirin, biryar da ku êdî bes e. Kawa bi çeka xwe ya hesinkarî li dijî Dehaq serî hilda û bi alîkariya gel wî têk bir. Piştî vê serkeftinê, Kawa agirê serê çiyayekî vêxist da ku mizgîniya azadiyê bide gel. Ev agirê ku hate vêxistin, îro wekî sembola Newrozê tê dîtin û di pîrozbahiyên Newrozê de agir vêxistin hê jî kevneşopiyek girîng e.

Ev efsane, her çend dibe ku di nav dîrokê de bi awayekî sembolîk hatibe guhertin û zengînkirin, bingeha wateya Newrozê ji bo kurdan ava dike. Newroz ne tenê destpêka biharê ye, lê di heman demê de sembola têkoşîna li dijî zilmê, serxwebûnê û azadiyê ye. Ji ber vê yekê, di dîroka nûjen de jî, Newroz ji bo kurdan bûye platformeke ku ew têkoşîna xwe ya siyasî û çandî îfade dikin. Mînak, di salên 1980 û 1990î de, li Tirkiyeyê, pîrozbahiyên Newrozê gelek caran bûne qada protestoyan li dijî polîtîkayên dewletê yên li ser kurdan, û ev yek wateya siyasî ya Newrozê hê xurtir kiriye.

Ji aliyê çandî ve, Newroz demek e ku mirov bi hev re tên ba hev, bi cil û bergên xwe yên herî rengîn û xweşik li derve pîroz dikin. Di van pîrozbahiyan de, agirê Newrozê tê vêxistin, mirov li dora wî govendê digerînin, stranên kurdî têne gotin û xwarinên taybet têne amadekirin. Ev kevneşopî ne tenê şahiyekê tîne, lê di heman demê de hestên yekîtî û nasnameya neteweyî jî xurt dike. Herwiha, bihara ku bi Newrozê re dest pê dike, wekî sembola ji nû ve zindîbûnê tê dîtin; çawa ku xweza piştî zivistana sar bi kulîlk û rengên nû vedije, Newroz jî hêviya ji nû ve destpêkirinê û ronahiyê dide mirovan.

Di çarçoveya dîrokî de, hin lêkolîner bawer dikin ku Newroz dikare bi baweriyên kevnar ên Zoroastrîzmê ve jî were girêdan, ku tê de agir û ronahî sembolên pîroz in. Ev yek jî dibe ku yek ji sedemên bingehîn be ku Newroz di nav gelek çandên Rojhilata Navîn de belav bûye. Lê ji bo kurdan, wateya wê ji vê yekê wêdetir e; ew bûye parçeyek ji têkoşîna wan a dirêj a ji bo parastina ziman, çand û nasnameya xwe.

Newroz ji bo kurdan ne tenê cejneke xwezayî ye ku bihatê biharê nîşan dide, lê di heman demê de bîranîna têkoşîna wan a dîrokî û hevdem e. Ew roj e ku gelê kurd bi agirekî sembolîk hem zilmê dişewitîne hem jî hêviya azadiyê di dilê xwe de zindî dihêle. Ji ber vê yekê, Newroz îro jî bi coş û kelecan tê pîrozkirin û wateya wê her ku diçe kûrtir dibe.

Çandname