Li gor Seîd Nursî Qeder

Rîsaleya Qederê, ku wekî Gotina 26an di nav Rîsaleyên Nûr ên Bedîuzzeman Saîd Nursî de cih digire, mijara qederê bi kûrahî û bi zimanekî ku hem ji Qur’anê îlhamê digire û hem jî bi ronahiya îmanê tê xemilandin, vedikole. Ev rîsale, bi taybetî, qederê wekî yek ji stûnên îmanê rave dike û di nav vê behsê de, têgihiştina mirov a qederê bi awayekî ku hem aqil têr dike û hem jî dilê mirov bi ronahiya îmanê tije dike, şîrove dike.

Nursî di vê rîsaleyê de, bi karanîna peyvên Qur’anê û bi zimanekî ku bi awayekî felsefî lê sade ye, destnîşan dike ku qeder ne tenê qeydek an nivîsek e ku mirov bêîrade dihêle, lê belku ew ilmê bêdawî yê Xwedê ye ku hemû cîhanê, ji afirandina wê heta dawiya wê, di nav xwe de digire. Di vê nivîsê de, ez ê li gorî Gotina 26an mijara qederê rave bikim, da ku hûn têbigihîjin ka Nursî çawa vê mijarê vedike û çawa wê bi îmanê ve girê dide.

Nursî di destpêka Gotina 26an de, qederê wekî “ilmê Xwedê yê ku li ser her tiştî ye” destnîşan dike. Ew dibêje ku qeder, bi ayeta “We huve ‘alâ kullî şey’în qedîr” (Her tişt di bin qedera wî de ye) ve tê şîrovekirin, û ev yek nîşan dide ku qeder ne tenê qeyda bûyeran e, lê ew zanîna ku hemû demên berê, niha û paşerojê di yek kêlîkê de dibîne. Di vê rîsaleyê de, Nursî bi awayekî zelal rave dike ku qeder du aliyên sereke hene: qaza û qeder. Qaza, ew e ku Xwedê tiştan di cîhana maddî de bi cîh tîne, wekî afirandina tiştan, lê qeder ew ilmê Xwedê ye ku berî afirandinê her tişt di nav wî de tê plankirin. Ev her du alî bi hev re dixebitin, û qeder wekî pirtûkekê tê dîtin, ku di nav “Lawha Mahfûz”ê de, yanî di pirtûka bêdawî ya Xwedê de, tê nivîsandin. Lê ev nivîs, ne wekî ku mirov bêîrade dihêle, lê belku wekî ku îradeya mirov jî di nav vê qedarê de cih digire, tê ravekirin. Nursî bi karanîna peyva “kudret” (hêza Xwedê) û “îlm” (zanîna Xwedê) destnîşan dike ku qeder ne ew e ku mirov bi zorê bide tiştekî, lê ew zanîna ku her tiştê ku mirov bi îradeya xwe dike, ew jî di ilmê Xwedê de tê zanîn û di qedarê de tê nivîsandin.

Yek ji xalên herî girîng ên Gotina 26an ev e ku Nursî qederê bi du cureyan veqetîne: qedera mu‘allaqa û qadera mutlaqa. Qadera mu‘allaqa, ew qadera ye ku bi îradeya mirov ve girêdayî ye. Mînakî, eger mirov biryar bide ku bixebite an nexebite, ev biryar di qedera mu‘allaqa de ye, çimkî Xwedê, bi ilmê xwe, dizane ku mirov wê çi bike, lê ev yek bi îradeya mirov tê kirin. Ji aliyê din ve, qedera mutlaqa, ew e ku bi temamî di bin kontrola Xwedê de ye, wekî jidayikbûn, mirin, an bûyerên mezin ên gerdûnî. Nursî dibêje ku ev her du cureyên qederê bi hev re dixebitin, û mirov, bi îradeya xwe, di nav vê qedarê de tevdigere, lê her tişt di ilmê Xwedê de ye. Ev têgihiştin, mirov ji wê fikra materyalîst a ku dibêje “her tişt tesaduf e” diparêze, û di heman demê de, mirov ji wê têgihiştina xelet a ku dibêje “qeder mirov bêîrade dihêle” jî rizgar dike. Bi gotinên Nursî, “Qeder, ilmê Xwedê ye, û ilmê Xwedê li ser her tiştî ye, lê ev yek ne wisa ye ku mirov bêîrade dihêle, çimkî îradeya mirov jî di nav qedarê de ye.”

Di beşa duyemîn a vê rîsaleyê de, Nursî bi awayekî kûr behsa têkiliya di navbera qeder û xerabiyê de dike. Ew dibêje ku pir kes qederê bi xeletî wekî sedema xerabiyan dibînin, lê ev têgihiştin xelet e. Bi vê gotinê, “Xerabî ne ji qederê ye, lê ji îradeya mirov e.” Nursî rave dike ku Xwedê, bi ilmê xwe, dizane ku mirov wê çi bike, û ev zanîn di qedarê de tê nivîsandin, lê ev nayê wê wateyê ku Xwedê ji bo xerabiya zorê dide te. Mînakî, eger mirov gunehek bike, ev guneh bi îradeya mirov e, lê Xwedê, bi ilmê xwe, berê dizanibû ku ev guneh wê bê kirin, û ev di qedarê de hatiye nivîsandin. Lê Xwedê, bi rahmeta xwe, vê qedarê bi awayekî wisa saz kiriye ku mirov, bi gunehên xwe, fêr bibe, tobe bike, û nêzî rahmeta Xwedê bibe. Nursî di vê xalê de ayeta “Mâ esâbekum mîn musîbetîn fe mâ kesebet eydîkum” (Her musîbetekê ku tê serê we, bi destê we ye) bikar tîne û dibêje ku musîbet û xerabî bi îradeya mirov têne, lê qeder tenê ew e ku vê yekê di nav ilmê Xwedê de tomar dike.

Di beşa dawîn a Gotina 26an de, Nursî behsa “husn-u rahmet” (xweşiya rahmeta Xwedê) dike û destnîşan dike ku qeder ne tenê qeyda bûyeran e, lê ew qeyda ku bi rahmeta Xwedê ve tê xemilandin. Ew mînakên ji jiyana rojane dide: mînakî, nexweşiyek ku mirov tê re derbas dibe, di qedarê de ye, lê ev nexweşî ne tenê ji bo êşê ye, lê ji bo ku mirov dua bike, sabir bike, û nêzî Xwedê bibe. An jî windahiyek, wekî mirina kesekî nêzîk, di qedarê de ye, lê ev windahî bi rahmeta Xwedê ve tê xemilandin, çimkî ruhê wî kesî di nav cennetê de ye. Nursî bi awayekî ku dilê mirov bi ronahî tije dike, dibêje ku qeder ronahiyek e ku ji Qur’anê derdikeve, û ev ronahî mirov ji xemgîniyên jiyanê, ji bêhêvîtiyê, û ji felsefeyên ku dibêjin “her tişt bêwate ye” diparêze. Bi gotinên wî, “Qeder, ne sedema xemgîniyê ye, lê sedema şahiyê ye, çimkî ew nîşan dide ku her tişt di bin rahmeta Xwedê de ye.”

Di encamê de, Gotina 26an Rîsaleya Qederê, bi zimanekî ku hem ji Qur’anê îlhamê digire û hem jî bi ronahiya îmanê tê xemilandin, destnîşan dike ku qeder ne tenê qeydek e, lê ew ilmê Xwedê ye ku hemû cîhanê di nav xwe de digire, û mirov, bi îradeya xwe, di nav vê qadarê de cih digire. Ev rîsale, bi karanîna peyvên wekî “îlmê Xwedê”, “kudret”, “rahmeta bêdawî”, û “îradeya mirov”, mirov ji têgihiştinên xelet ên derbarê qederê rizgar dike û nîşan dide ku qeder ne xemgînî ye, lê ronahiyek e ku îmanê bi hêz dike. Mirov, bi xwendina vê rîsaleyê, fêm dike ku her tişt, ji bûyerên biçûk ên jiyana rojane bigire heta yên mezin, di qedera Xwedê de ye, û ev qedera ku bi rehmeta wî ve tê xemilandin, mirov dike ku bi hêvî û bi îman bijî.