ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Lêker di zimanê Kurdî de (bi taybetî Kurmancî) bingeha hevokan pêk tînin û ji bo nîşandana kirin, rewş an bûyeran têne bikaranîn. Li vir ez ê mijara lêkerên Kurdî bi awayekî hûrgilî û madde madde rave bikim:
1. Lêker Çi Ne?
-
Lêker peyvên ku kirin (mîna “çûn”), rewş (mîna “xew kirin”) an bûyînê (mîna “bûn”) nîşan didin.
-
Mînak: “Ez dixwim” (Ez dixwim), “Ew hat” (Ew hat).
2. Kokên Lêkeran
-
Lêker di forma xwe ya neqedyayî (infinîtîf) de bi dawiya “-in” an “-n” tên naskirin.
- Mînak: “kirin” (kirin), “çûn” (çûn), “xwarin” (xwarin).
-
Kok bi gelemperî forma herî sade ya lêkerê ye: “kir”, “çu”, “xwar”.
3. Demên Lêkeran
Lêker li gorî demê diguherin:
-
Dema Niha (Nîşandêr):
- Pêşgira “di-” tê bikaranîn.
- Mînak: “Ez diçim” (Ez diçim), “Tu dixwî” (Tu dixwî).
Dema Borî:
- Li gorî ergatîvîteyê diguhere:
- Lêkerên Veguhêz (Transîtîf): “Min xwar” (Min xwar).
- Lêkerên Neveguhêz (Intranzîtîf): “Ez çûm” (Ez çûm).
Dema Dahatû:
- Bi “ê” (ji “wê”) tê avakirin.
- Mînak: “Ez ê biçim” (Ez ê biçim).
Dema Boriya Domdar:
- “Di-” û dawiya borî: “Ez diçûm” (Ez diçûm).
4. Awayên Lêkeran
-
Neqedyayî (Infinîtîf): “Çûn”, “kirin”.
-
Fermandarî (Emrî):
- Yekjimar: “Bişe!” (Bişe!), “Bixwîne!” (Bixwîne!).
- Pirjimar: “Biçin!” (Biçin!).
-
Beşdarî (Partîsîp):
- Borî: “çûyî” (yê ku çûye), “kirî” (yê ku kiriye).
- Niha: “dike” (yê ku dike).
-
Neyînî:
- “Ne-” tê pêşiya lêkerê: “Ez naçim” (Ez naçim), “Min nexwar” (Min nexwar).
5. Ergatîvîte
-
Taybetmendiyeke girîng a Kurmancî ye, bi taybetî di dema borî de:
- Lêkerên Veguhêz: Kirde bi halê çemandî (min, te, wî) tê, lêker li gorî kiryara rasterast diguhere.
-
-
Mînak: “Min kitêb xwend” (Min kitêb xwend).
-
-
- Lêkerên Neveguhêz: Kirde bi halê rast (ez, tu, ew) tê, lêker li gorî kirdeyê diguhere.
-
-
-
Mînak: “Ez ketim” (Ez ketim).
-
-
6. Lêkerên Alîkar
-
Lêkerên wek “bûn” (bûn), “hebûn” (hebûn) ji bo avakirina dem û awayên pêkhatî têne bikaranîn.
-
Mînak: “Ez çûbûm” (Ez çûbûm – boriya pêkhatî).
-
7. Lihevhatina Lêkeran
Lêker li gorî kes û jimarê diguherin:
- Ez diçim, Tu diçî, Ew diçe, Em diçin, Hûn diçin, Ew diçin.
Di dema borî de jî li gorî zayend û jimarê diguhere:
- “Keç hatin” (Keç hatin – pirjimar, mê), “Kur hat” (Kur hat – yekjimar, nêr).
8. Lêkerên Pêkhatî
Hin lêker bi daçek an navdêran re wateya xwe digirin:
-
-
“Derketin” (ji + ketin), “Hildan” (hil + dan).
-
Mînak: “Ez ji malê derketim” (Ez ji malê derketim).
-
9. Cudahiyên Zaravan
-
Kurmancî: Ergativîte û guherîna li gorî zayendê heye.
-
Soranî: Ergativîte tune, lêker bi awayekî hêsantir têne bikaranîn, mînak “Min kitabêkîm xwand” (Min kitêbek xwend).
-
Zazakî: Nêzîkî Kurmancî ye, lê hin guherînên xwe hene.
10. Mînakên Hevokan
-
Niha: “Ez çayê vedixwim” (Ez çayê vedixwim).
-
Borî: “Min çay vexwar” (Min çay vexwar).
-
Dahatû: “Ez ê çayê vexwim” (Ez ê çayê vexwim).
-
Neyînî: “Ez çayê navexwim” (Ez çayê navexwim).
Lêkerên Kurdî sîstemeke dînamîk û bi rêkûpêk in ku bi dem, kes, jimar û ergatîvîteyê ve girêdayî ne.
Çandname
