Axaftina Emirwakî

Axaftina emirwakî (împeratîf) di zimanê Kurdî de awayê gotinê ye ku tê de emr, daxwaz, ferman an talîmatek tê dayîn. Ev cure axaftin bi gelemperî ji bo teşwîqkirina kesekî ku karekî bike an jî ji bo rêberîkirinê tê bikaranîn. Di Kurdî de, ev form bi rêkûpêk bi lêkerên di forma emir de têne îfadekirin, ku li gorî kes û jimareyê diguherin.

Taybetmendiyên axaftina emirwakî di Kurdî de:

1. Forma lêkerê:

   • Di Kurdî de, lêkerên emirwakî bi gelemperî bi kokê lêkerê û paşgirên taybet têne avakirin.

   • Ji bo kesê 2yemîn yekjimar (tu): Paşgir nayê zêdekirin, kokê lêkerê tê bikaranîn. Mînak: Bixwîne (pirtûkê bixwîne), Bide (bide min).

   • Ji bo kesê 2yemîn pirjimar (hûn): Paşgira -in an -n tê zêdekirin. Mînak: Bixwînin (hûn bixwînin), Werinin (hûn werin).

   • Forma neyînî bi zêdekirina ne- an me- tê çêkirin. Mînak: Neçe (neçe wir), Mebêje (nebêje).

2. Bikaranîna wê:

   • Ferman û talîmat: Ji bo dayîna rêwerzan, wekî di rewşên fermî an nefermî de. Mînak: Rûne (li vir rûne), Destê xwe bişo.

   • Daxwaz û rîca(tîka): Bi awayekî nermtir ji bo daxwazkirina tiştekî. Mînak: Ji kerema xwe, bê deng be (ji kerema xwe, bêdeng be).

   • Şîret û pêşniyar: Ji bo pêşkêşkirina şîretan. Mînak: Zêde xwarinê nexwe .

3. Awaza axaftinê:

   • Awaz li gorî armancê diguhere. Di fermanên hişk de, awaz bi gelemperî tund e, lê di daxwazan de nermtir e.

   • Mînak: Bila ew werin! (fermanek tund) li hemberî, ka em biçin (pêşniyarek nerm).

Bandora axaftina emirwakî:

1. Bandora civakî:

   • Axaftina emirwakî dikare desthilatdariyê nîşan bide, nemaze di rewşên fermî de (mînak, di artêşê an dibistanê de). Lê eger bi awayekî nebaş bê bikaranîn, dibe ku wekî bêrêzî an tundî bê dîtin.

   • Di nav kurdan de, rêzgirtina ji mezinan re girîng e, lewma axaftina emirwakî bi gelemperî bi gotinên nermkirinê (wek “ji kerema xwe” an “bila”) tê bikaranîn da ku wekî bêedebî neyê dîtin.

2. Bandora derûnî:

   • Ev cure axaftin dikare kesan teşwîq bike an jî wan bihêle ku bi lez tevbigerin. Mînak, di rewşên acîl de: Zû bike, bireve, lez bike!

   • Lê bikaranîna zêde ya emirwakî, bi taybetî bi awazeke tund, dibe ku bibe sedema berteka neyînî, wekî hêrsbûn an berxwedan.

3. Bandora çandî:

   • Di nav kurdan de, axaftina emirwakî bi gelemperî di nav malbatê, di navbera hevalan an di rewşên perwerdehiyê de tê bikaranîn. Lê divê bi awayekî hevseng bê bikaranîn da ku rêz û hezkirin di têkiliyan de were parastin.

   • Di wêjeya devkî ya Kurdî de (çîrok, stran, destan), axaftina emirwakî bi awayekî dramatîk tê bikaranîn da ku balê bikişîne an jî hestên xurt îfade bike. Mînak: Bihêle dilê min bişewite!

Mînakên ji jiyana rojane:

• Di malê de: “Paceyan paqij bike” (paqijkirina paceyan bike).

• Di dibistanê de: “Pirtûkên xwe vekin” (hûn pirtûkên xwe vekin).

• Di rewşeke hestyarî de: “Bila ev êş biqede!” (bila ev êş bi dawî bibe).

Axaftina emirwakî di nav kurdan de de amûreke bi hêz e ji bo ragihandinê, lê bandora wê bi awayê bikaranînê, awazê û çarçoveya civakî ve girêdayî ye. Ji bo ku ev cure axaftin bi bandor û bi rêz be, divê bi hevsengî û li gorî çandê bê bikaranîn. Eger bi nermî û rêzgirtinê bê gotin, dibe ku têkiliyan xurt bike; lê eger bi tundî bê bikaranîn, dibe ku bibe sedema nerehetiyê.

Cemîl Elîtaş