Rêbazên fehmkirina Qur’anê

Fehmkirina Qur’anê ji bo misilmanan mijareke pir girîng e, ji ber ku ew wekî kelama Xwedê tê dîtin û rêberiya jiyana wan e. Lê belê, fehmkirina wê ne tenê bi xwendina wê ya rûxarî mumkun e; pêdivî bi rêbaz û nêzîkatiyeke kûr heye ku mirov bikaribe wateya ayetan bi awayekî rast û berfireh têbigihîje. Di vê bersivê de, ez ê bi awayekî dirêj û bi şêweyekî vekirî li ser rêbazên fehmkirina Qur’anê biaxivim, ku ev rêbaz ji aliyê alimên Îslamê ve bi sedsalan hatine pêşxistin û bi kar anîne.

Yek ji rêbazên sereke yên fehmkirina Qur’anê, têgihîştina çarçoveya wê ya dîrokî û civakî ye. Qur’an di nav 23 salan de li ser Hz. Muhammed hatiye nîşandan, û gelek ayet di bersiva bûyerên taybet, pirsên mirovan, an jî rewşên wê demê de hatine şandin. Ji ber vê yekê, zanîna “sebebên nûzûlbûnê” (esbab-ı nüzul), yanî sedemên ku bûne wesîleya daketina ayetan, ji bo têgihîştina wateya wan pir girîng e. Mînak, ayeteke ku di dema şerekî de hatiye şandin, dibe ku wateyeke taybet ji wê demê re hebe, lê di heman demê de bi awayekî giştî jî rêberiyê bike. Bêyî zanîna vê çarçoveyê, mirov dikare ayetan şaş têbigihîje an jî wan ji konteksta wan qut bike.

Rêbazeke din a girîng, têgihîştina Qur’anê bi Qur’anê bixwe ye. Ev tê wê wateyê ku ayetek bi ayetên din ên di Qur’anê de were şîrovekirin. Gelek caran, ayeteke kurt an jî ne diyar bi ayeteke din a zelaltir tê ravekirin. Alimên tefsîrê vê rêbazê pir bi kar tînin, ji ber ku bawer dikin Qur’an bi temamî yekgirtî ye û yek ji yekê re şîrove dike. Mînak, ji bo fehmkirina têgeheke wekî “tedbîr” an “sabir”, mirov dikare li ayetên cuda yên ku ev têgeh lê hene binêre û bi vî awayî wateyeke kûrtir derxe holê.

Zimanê Erebî yê Qur’anê jî di vê rêbazê de roleke bingehîn dilîze. Qur’an bi şêweyeke bilind a Erebiya klasîk hatiye nîşandan, û têgihîştina wê hewceyê zanîna gramer, retorîk û ferhengê dike. Ji ber vê yekê, yê ku dixwaze Qur’anê fêm bike, divê bi qasî ku gengaz be xwe di zimanê Erebî de perwerde bike. Lê ji bo kesên ku Erebî nizanin, tefsîrên pêbawer ên bi zimanên din jî dikarin bibin alîkar, bi şertê ku ew ji çavkaniyên zanistî û rast hatibin wergirtin. Di vê çarçoveyê de, bal kişandin li ser wê yekê ye ku Qur’an ne tenê bi wateya xwe ya zêrîn, lê bi estetîk û ahenga xwe ya zimanî jî peyamekê dide.

Pêwendiya Qur’anê bi hedîs û sunnetê re jî rêbazeke din a fehmkirinê ye. Hedîs, yanî gotin û kirinên Hz. Muhammed (sxl), gelek caran wateya ayetan zelal dikin an jî wan di pratîkê de şîrove dikin. Mînak, ayeteke ku dibêje “nimêjê bikin”, bi saya hedîsan tê fêmkirin ku nimêj çawa û kengî tê kirin. Lê divê mirov di vê rêbazê de baldar be û tenê hedîsên sahîh (rast) bi kar bîne, ji ber ku hedîsên qels an jî sexte dikarin têgihîştinê bişelînin.

Fehmkirina Qur’anê ne tenê meseleke zanistî ye, di heman demê de meseleke giyanî ye jî. Gelek alim destnîşan dikin ku ji bo têgihîştina kûr a Qur’anê, dilê mirov divê paqij û vekirî be. Ev tê wê wateyê ku niyeteke safî, xwendina bi tefekkûr û dua kirin ji Xwedê ku rêberiyê bike, beşeke girîng a vê pêvajoyê ye. Qur’an bixwe jî di gelek ayetan de mirovan teşwîqî tefekkûrê dike, yanî ku mirov li ser ayetan bi kûrahî bifikire û wan di jiyana xwe de bi cih bîne.

Di dîroka Îslamê de, alimên wekî Îmam Taberî, Îmam Gazalî û Îbnî Kesîr bi tefsîrên xwe rêbazên cihêreng ên fehmkirina Qur’anê pêş xistine. Mînak, tefsîra Taberî bêtir li ser ravekirina ayetan bi hedîs û çarçoveya dîrokî disekine, lê Gazalî hêmanên giyanî û felsefî jî tevlî kiriye. Ev cihêrengî nîşan dide ku fehmkirina Qur’anê dikare li gorî şert û zanîna mirov biguhere, lê di heman demê de bingeheke hevpar jî heye ku divê were parastin.

Fehmkirina Qur’anê pêvajoyeke ku hem hiş hem jî dilê mirov tê de ye. Ev rêbaz ne tenê xwendina ayetan e, lê di heman demê de têgihîştina çarçoveya wan, girêdana wan bi jiyanê re, û bi karanîna ziman, hedîs û tefekkûrê kûrkirina wateya wan e. Ji bo kesê ku dixwaze Qur’anê fêm bike, ev rêbaz bi hev re bikar tîne, û bi sebir û xebatê mirov dikare wateya wê ya dewlemend derxe holê. Herwiha, ev ne karekî ku carekê biqede ye; Qur’an her xwendinê wateyeke nû dide mirov, û têgihîştina wê bi demê re kûrtir dibe.

Çandname