Psîkolojîya kesên ku rehet derewan dikin û derewên xwe qebûl nakin

Di psîkolojiyê de, derewkirina kronîk û rehet –bi taybetî jî dema ku kes derewên xwe înkar dike û qebûl nake– wekî “derewîna patholojîk” (pathological lying) an jî “pseudologia fantastica” tê binavkirin. Ev ne tenê derewek sade ye, lê şêweyekî tevgerê ye ku kes bi awayekî adetî û bêyî sedemek eşkere derewan dike, û pir caran derewên xwe bi xwe jî bawer dike.

Li gorî lêkolînên psîkolojîk, ev tevger dikare nîşana nexweşiyekê derûnî be an jî bi taybetmendiyên kesayetiyê yên wekî “Tîrêja Tarî” (Dark Triad: narsîsîzm, makyavelîzm û psîkopatî) ve girêdayî be.

Taybetmendiyên Kesên Bi Vî Awayî Derewan Dikin

Kesên ku rehet derewan dikin û derewên xwe qebûl nakin, pir caran van taybetiyan nîşan didin:

• Derewkirina Adetî û Bê Sedem: Derew ne ji bo berjewendiyek eşkere ne, lê wekî adetekê ye. Mînak, ew dikarin çîrokên mezin û fantastîk ava bikin, xwe wekî qehreman an mexdûr nîşan bidin.
• Înkar û Parastin: Dema ku derew tê eşkerekirin, ew înkar dikin, hêrs dibin an jî derewên nû ava dikin. Pir caran poşmaniyê nakin û sûcê didin kesên din (gaslighting).
• Baweriya Bi Derewên Xwe: Hin kes derewên xwe ew qas baş ava dikin ku bi xwe jî bawer dikin, û rastî û xeyal tevlihev dibe.
• Kêm Empatî û Poşmanî: Ew zirara ku derewên wan didin têkiliyan nabînin an jî bala xwe nadinê.

Li gorî lêkolînan (mînak, Psychiatric Research & Clinical Practice), ev tevger bi gelemperî di navbera 10-20 saliyê de dest pê dike û dikare bibe sedema îzolasyona civakî, windakirina kar û têkiliyan.

Sedemên Psîkolojîk

Ev tevger ne her tim nexweşiyek serbixwe ye, lê dikare bi van faktorên ve girêdayî be:

• Kêm Xwebawerî û Xwehesinandina Sexte: Kes derewan dike da ku xwe mezintir nîşan bide, ji ber ku xwe kêm dibîne.
• Tîrêja Tarî (Dark Triad):
  • Narsîsîzm: Xwe mezin dîtin, bala kesan dixwazin û derewan ji bo îmajê bikar tînin.
  • Makyavelîzm: Manipulasyon û derew ji bo armancên kesane, bêyî exlaq.
  • Psîkopatî: Kêm empatî, bê poşmanî û derewkirina impulsîv.

• Nexweşiyên Din: Dikare nîşana nexweşiya kesayetiya antîsosyal, narsîsîst an jî nexweşiyên din be. Hin lêkolîn nîşan didin ku di mêjî de ciyawaziyên avahiyê hene (zêdetir maddeya spî, kêm maddeya gewr di prefrontal korteksê de), ku kontrola impulsan kêm dike.
• Travma an Jîngeha Zarokatiyê: Derew wekî mekanîzmayek parastinê dest pê dike û dibe adet.

Bandor û Encam

Ev kes pir caran têkiliyên xwe winda dikin, ji ber ku bawerî winda dibe. Lê belê, hinan ji derewên xwe xemgîn dibin û dixwazin alîkariyê bigirin, lê piraniya wan înkar dikin ku pirsgirêk heye.

Çawa Tê Dermankirin?

Dermankirin zehmet e, ji ber ku kes pir caran qebûl nake ku pirsgirêk heye. Psîkoterapî (mînak, terapiya cognitive-behavioral) dikare alîkar be, da ku sedemên bingehîn werin dîtin û adet were guhertin. Ger bi nexweşiyek din ve girêdayî be, derman jî dikare were bikaranîn.

Di encamê de, derewkirina rehet û înkarkirina wê ne tenê “adeteke xerab” e, lê dikare nîşana pirsgirêkên kûrtir ên derûnî be. 

Serkan Dînerî