Bandora Tîpên Latînî Li Ser Kurdî

Bandora tîpên latînî li ser zimanê kurdî (bi taybetî zaravayên kurmancî û zazakî) pirreng û kûr e, ji ber ku ev alfabe ne tenê amûrek ji bo nivîsandina ziman e, lê di heman demê de bûye semboleke çandî, nasnameyî û siyasî ji bo kurdan. Alfabeya latînî, ku di sedsala 20an de ji bo kurdî hatiye adaptekirin, di warê standardkirina ziman, hêsankirina xwendin û nivîsandinê, parastina ziman û belavkirina wêjeya kurdî de roleke bingehîn lîstiye. Di vê bersivê de, ez ê bi hûrgilî bandora tîpên latînî li ser zimanê kurdî şîrove bikim, cudahiyên di navbera kurmancî û zazakî de destnîşan bikim û bi mînakan vê bandorê zelal bikim.

1. Standardkirina Zimanê Kurdî

Yek ji bandorên herî girîng ên alfabeya latînî standardkirina nivîsandina zimanê kurdî ye. Beriya sedsala 20an, zimanê kurdî bi alfabeyên cuda (bi taybetî alfabeya erebî, di hin rewşan de jî kîrîlî û ermenî) dihat nivîsandin. Lê belê, ev alfabe bi temamî bi deng û taybetmendiyên fonetîk ên kurdî re lihevhatî nebûn. Alfabeya erebî, mînakî, ji bo hin dengên taybet ên kurdî (wek “w”, “ê”, “î”) tîpên têrker tune bûn, û ev yek di nivîsandinê de tevlihevî çêdikir.

Bandora Latînî: Alfabeya latînî, ku di sala 1932an de ji aliyê Celadet Alî Bedirxan ve ji bo kurmancî hate standardkirin, rê li ber yekgirtina nivîsandina kurdî vekir. Ev alfabe ji 31 tîpan pêk tê (a, b, c, ç, d, e, ê, f, g, h, i, î, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, ş, t, u, û, v, w, x, y, z) û bi awayekî zelal dengên kurdî diyar dike. Di zazakî de jî, her çend hin tîpên cuda (wek apostrof “’”) bêne bikaranîn, bingeha latînî heman armancê xizmet dike.

Mînak:

• Di kurmancî de, peyva xanî (mal) bi alfabeya latînî bi hêsanî tê nivîsandin, lê di alfabeya erebî de dengê “x” bi tîpên cuda (مثل خ أو ح) dihat temsîlkirin, ku ev yek ne standard bû.

• Di zazakî de, peyva k’êr (kêr) bi karanîna apostrofê dengê glotal nîşan dide, ku di alfabeyên din de nîşankirina vê yekê zehmet bû.

Ev standardbûnê di navbera kurdên li welatên cuda de (Tirkiye, Sûriye, Iraq, Îran) yekitiyeke nivîsê çêkir û xwendin-nivîsandinê hêsan kir.

2. Hêsankirina Xwendin û Nivîsandinê

Alfabeya latînî, ji ber sîstema xwe ya hêsan û lihevhatina bi dengên kurdî re, xwendin û nivîsandina zimanê kurdî gelekî hêsan kiriye. Beriya alfabeya latînî, karanîna alfabeya erebî ji bo kurdan, bi taybetî ji bo yên ku bi zimanên latînî re nas bûn, zehmet bû. Alfabeya latînî bi tîpên xwe yên sade û fonetîk rê li ber belavbûna xwendevaniyê di nav kurdan de vekir.

Bandora Latînî: Tîpên latînî bi awayekî yek bi yek dengên kurdî temsîl dikin, ku ev yek ji bo fêrbûna nivîsandinê avantajek mezin e. Mînakî, her tîp di kurmancî û zazakî de bi yek dengî tê xwendin (ji bilî hin devokên herêmî), berevajî zimanên wek îngilîzî ku tîpek dikare çend dengan derbixe.

Mînak:

• Di kurmancî de, peyva şev (şev) bi tîpên “ş”, “e”, “v” tê nivîsandin, û her tîp bi zelalî dengê xwe yê taybet derdixe.

• Di zazakî de, peyva veng (deng) bi tîpên “v”, “e”, “n”, “g” tê nivîsandin, û xwîner dikare bi hêsanî wê bixwîne bêyî tevliheviyê.

Ev hêsanî bi taybetî ji bo zarokên kurd ên ku nû dest bi xwendinê dikin û ji bo mezinên ku dixwazin zimanê xwe fêr bibin girîng e.

3. Parastina Ziman û Çandê

Di sedsala 20an de, zimanê kurdî li gelek welatan (bi taybetî li Tirkiyeyê) rastî qedexe û zextan hat. Alfabeya latînî di vê demê de bû amûreke girîng ji bo parastina zimanê kurdî. Ji ber ku ev alfabe bi hêsanî dihat çapkirin û belavkirin, kurdan karîbûn pirtûk, kovar, rojname û materyalên perwerdehiyê bi kurdî çap bikin, tevî qedexeyan.

Bandora Latînî: Alfabeya latînî rê li ber weşana berhemên wêjeyî û zanistî yên kurdî vekir. Mînakî, kovara Hawar (1932-1943), ku bi alfabeya latînî dihat weşandin, bû platformeke girîng ji bo belavkirina wêjeya kurdî. Herwiha, pirtûkên wek Mem û Zîn ên Ehmedê Xanî bi alfabeya latînî ji nû ve hatin çapkirin, ku ev yek alîkariya parastina mîrateya çandî ya kurdî kir.

Mînak:

• Pirtûka Şivanê Kurmanca ya Erebê Şemo, ku bi alfabeya latînî hate nivîsandin, yekem romana kurdî ye û bi vê alfabeyê gihîşt xwîneran.

• Di zazakî de, berhemên wek Gramera Zazakî ya Malmîsanij bi alfabeya latînî hatin nivîsandin, ku ev yek ji bo standardkirina zazakî gaveke mezin bû.

4. Yekgirtina Zaravayên Kurdî

Kurdî xwedî gelek zarava ye (kurmancî, zazakî, soranî, goranî), û alfabeya latînî di navbera kurmancî û zazakî de roleke yekgirtinê lîstiye. Her çend soranî bi piranî alfabeya erebî bikar bîne jî, kurmancî û zazakî bi alfabeya latînî hatine nivîsandin, ku ev yek di navbera van her du zaravayan de nêzîkatiyeke nivîsê çêkiriye.

Bandora Latînî: Alfabeya latînî di navbera kurmancî û zazakî de hêsaniyeke hevpar peyda kiriye. Mînakî, xwînerên kurmancî bi hêsanî dikarin nivîsên zazakî bixwînin, her çend ferqa devokan hebe jî, ji ber ku tîp û sîstema nivîsandinê dişibin hev.

Mînak:

• Peyva av (av) di her du zaravayan de bi heman awayî tê nivîsandin, her çend bilêvkirina wê hinekî cuda be.

• Peyva dayik di kurmancî de û dê di zazakî de bi tîpên latînî têne nivîsandin, û xwîner dikare bi hêsanî wateya wan fam bike.

5. Bandora Teknîkî û Modernîzasyon

Di serdema dîjîtal de, alfabeya latînî ji bo zimanê kurdî avantajeke mezin peyda kiriye. Tîpên latînî bi sîstemên kompîturê û înternetê re bi hêsanî lihevhatî ne, berevajî alfabeya erebî ku di destpêkê de hin zehmetiyên teknîkî derxistibûn. Ev yek rê li ber afirandina malper, sepan û platformên dîjîtal ên bi kurdî vekir.

Bandora Latînî: Fontên latînî yên kurdî (wek tîpên “ç”, “ş”, “û”) bi hêsanî di sîstemên wek Unicode de hatin entegrekirin, ku ev yek nivîsandina kurdî di platformên wek Twitter, WhatsApp û WordPress de hêsan kir.

Mînak:

• Malperên nûçeyan ên kurdî yên wek Rudaw û Kurdistan24 bi alfabeya latînî (ji bo kurmancî) nûçeyan diweşînin, ku ev yek gihandina zimanê kurdî ji xwînerên cîhanê re hêsan dike.

• Klavyeyên kurdî yên mobîl, ku tîpên wek “ê”, “î”, “û” dihewînin, bi saya alfabeya latînî bi hêsanî hatine sêwirandin.

6. Bandora Siyasî û Nasnameyî

Alfabeya latînî ji bo kurdan ne tenê amûreke teknîkî ye, lê herwiha semboleke nasnameya neteweyî ye. Di dema ku zimanê kurdî li hin welatan qedexe bû, karanîna alfabeya latînî wekî formeke berxwedanê hate dîtin, ji ber ku ev alfabe ji alfabeyên fermî yên dewletan (mînakî alfabeya erebî an tirkî) cuda bû.

Bandora Latînî: Alfabeya latînî bû semboleke azadiya çandî û zimanî. Bi taybetî li Tirkiyeyê, ku heta salên 2000î zimanê kurdî bi awayekî fermî qedexe bû, nivîsandina bi alfabeya latînî wekî gaveke siyasî dihat dîtin.

Mînak:

• Di salên 1980î û 1990î de, kovarên kurdî yên wek Ronahî û Welat bi alfabeya latînî li Ewropayê dihatin çapkirin û bi dizî dihatin belavkirin, ku ev yek ji bo parastina zimanê kurdî gaveke girîng bû.

• Helbestên wek “Bêrîvan” ên Cegerxwîn, ku bi alfabeya latînî hatin nivîsandin, bûn sembolên têkoşîna çandî ya kurdî.

7. Cudahiyên di navbera Kurmancî û Zazakî de

Her çend alfabeya latînî di her du zaravayan de were bikaranîn, hin cudahî hene ku bandora wê li ser her zaravayê cuda nîşan dide:

• Zazakî: Bikaranîna apostrofê (“’”) di zazakî de (mînak: k’êr) dengên glotal temsîl dike, ku ev taybetmendî di kurmancî de tune ye. Ev yek rê li ber nivîsandina dengên taybet ên zazakî vekiriye.

• Kurmancî: Tîpên wek “q” û “x” di kurmancî de bêtir serdest in (mînak: qelem, xanî), ku ev yek alfabeya latînî ji bo dengên qirîkî yên kurmancî guncavtir dike.

Encam

Bandora tîpên latînî li ser zimanê kurdî di warên standardkirin, hêsankirina xwendin-nivîsandinê, parastina çandê, yekgirtina zaravayan, modernîzasyon û nasnameya siyasî de gelekî kûr e. Ev alfabe rê li ber belavbûna wêjeya kurdî, perwerdehiya bi zimanê dayikê û gihandina zimanê kurdî ji nifşên nû û cîhanê vekiriye. Mînakên wek Hawar, Mem û Zîn, veng û şev nîşan didin ku alfabeya latînî çawa zimanê kurdî zindî û dînamîk kiriye. Di serdema dîjîtal de jî, ev alfabe kurdî li platformên navneteweyî zindî digire. Ji bo kurdan, alfabeya latînî ne tenê rêbazeke nivîsandinê ye, lê herwiha amûreke têkoşînê ye ku ziman û çanda wan diparêze.

Mîr Emîrxan