Analîza Derûnîya Nivîsa Apê Osman Sebrî

Destpêk

Apê Osman Sebrî, weke nivîskarekî, şoreşgerekî Kurd ê sedsala 20an, di nivîsa xwe de gelek hêmanên tevlihev û aloz ên derûnî, civakî, dîrokî û siyasî dihewîne. Ev nivîs derfetê dide ku mirov têgihiştineke kûrtir a derûnnasiya civakî û siyasî ya Kurdan di vê serdemê de bi dest bixe. Armanca vê analîzê ew e ku hemû hêmanên derûnî yên di nivîsa Apê Osman Sebrî de bi awayekî akademîk binirxîne.

Ev analîz li ser bingeha xwendina kûr a nivîsa Apê Osman Sebrî û bikaranîna çarçoveyên teorîk ên curbecur ên derûnnasî û civaknasiyê hatiye kirin. Her beş bi mînakên ji nivîsa orîjînal hatiye piştrastkirin.

Dahûrîn/Analîz

1.Welatparêzî û Nasnameya Neteweyî: Apê Osman Sebrî xwedî hesteke kûr a welatparêziyê ye. Daxuyaniyên weke “Divê em ji xwe ra bin, ne ji xelkê ra bin” destnîşan dide ku ew nasnameya Kurdî weke bingeha nasnameya xwe ya civakî dibîne û dixwaze vê nasnameyê biparêze. Ev helwest dikare bi teoriya nasnameya civakî (social identity theory) ya Tajfel û Turner were şîrovekirin.

2.Rexnegirî û Hêrsbûn: Apê Osman Sebrî rexneyeke tûj li gelek siyasetmedar û rewşenbîrên Kurd digire. Daxuyaniyên weke “Derin bi navê welatparêziyê nan dixwin” destdestnîşan dide ku ew kiryarên hin siyasetmedarên Kurd bi awayekî neyînî dinirxîne. Ev helwest dikare bi teoriya hêrsbûnê (anger theory) ya Berkowitz were şîrovekirin.

3.Exlaqparêzî û Nirxên Civakî: Apê Osman Sebrî giringiyeke mezin dide exlaq û nirxên civakî. Daxuyaniyên weke “Peyayê ku xwe bifroşe ji jinka kerxanê xirabtir e” destnîşan dide ku ew gihîştiye asta herî bilind a pêşketina moral. Ev dikare bi teoriya pêşketina moral (moral development theory) a Kohlberg were şîrovekirin.

4.Xemgînî û Bêhêvîtî: Di gelek beşên nivîsê de mirov dikare hesteke kûr a xemgînî û carinan bêhêvîtiyê bibîne. Daxuyaniyên weke “Gava mera dinêre agir bi dilê meriya dikeve” destnîşan dide ku Apê Osman Sebrî bi ramanên neyînî re rû bi rû dimîne. Ev helwest dikare bi teoriya xemgîniyê (depression theory) ya Beck were şîrovekirin.

5.Serxwebûn û Nehiştina Serîtewandinê: Apê Osman Sebrî kesayetiyeke xurt û serbixwe destnîşan dide. Daxuyaniyên weke “Ez serê xwe daneynim û bi serbilindî dimrim” destnîşan dide ku ew hewl dide li gorî nirx û baweriyên xwe yên herî bilind bijî. Ev helwest dikare bi teoriya xwe-pêkanînê (self-actualization theory) ya Maslow were şîrovekirin.

6.Hestiyariya Zimanî: Apê Osman Sebrî giringiyeke mezin dide zimanê Kurdî. Daxuyaniyên weke “Zimanê me mîna wî rezê bê perçîn e” destnîşan dide ku ew ziman weke bingeha nasnameya neteweyî dibîne. Ev helwest dikare bi teoriya nasnameya etnîk (ethnic identity theory) ya Phinney were şîrovekirin.

7.Nostaljî û Bîranînên Trawmatîk: Di nivîsê de gelek behsa rûdanên dîrokî tê kirin. Daxuyaniyên weke “Şêx Se’îd mêrekî bêhempa bû” destnîşan dide ku bîranînên rûdanên dîrokî hîn jî bandoreke xurt li ser Apê Osman Sebrî dikin. Ev helwest dikare bi teoriya bîranînên trawmatîk (traumatic memory theory) ya Van der Kolk were şîrovekirin.

8.Hişmendiya Civakî û Rexneya Kevneşopiyan: Apê Osman Sebrî rexne li hin kevneşopiyên civaka Kurdî digire. Daxuyaniyên weke “Hûn bînin qîzkê bifroşin!” destnîşan dide ku ew dixwaze hin kevneşopiyên ku weke paşverû dibîne, biguherîne. Ev helwest dikare bi teoriya veguherîna civakî (social change theory) ya Lewin were şîrovekirin.

9.Dubendiya Derûnî: Apê Osman Sebrî di navbera hêvî û bêhêvîtiyê de ye. Daxuyaniyên weke “Bextê me yî xirab e” û “Kurd wê xwe xelas kin” destnîşanê vê dubendiyê ye. Ev dikare bi teoriya nakokiya venasînî (cognitive dissonance theory) ya Festinger were şîrovekirin.

10.Helwesta li hember Têkiliyên Navneteweyî: Apê Osman Sebrî rexne li Kurdên ku xwe dispêrin hêzên derve digire. Daxuyaniyên weke “Rohilat jî û Roava jî ne hevalê we ne” destnîşana vê helwestê ye. Ev dikare bi teoriya girêdanê (attachment theory) ya Bowlby were şîrovekirin.

11.Têkiliya bi Modernîzm û Kevneşopiyê re: Apê Osman Sebrî di navbera modernîzm û kevneşopiyê de nakokiyekê dijî. Daxuyaniyên weke “Niha, tu derî mêrkê Kurmanc qîza wî bi emrê Xwedê dixwazî, dibê: ‘Tu haqase pere didî?'” destnîşana vê nakokiyê ye. Ev helwest dikare bi teoriya modernîzasyonê (modernization theory) ya Inglehart û Welzel were şîrovekirin.

12.Têkiliya bi Xwenasînê re: Apê Osman Sebrî giringiyeke mezin dide xwenasîn û rexneya ‘xwe’bûnê. Daxuyaniyên weke “Ez lawê axakî bûm. Îca, axa tu dizanî çi ne!” destnîşana vê helwestê ye. Ev dikare bi teoriya xwe-kategorîzekirinê (self-categorization theory) ya Turner were şîrovekirin.

13.Têkiliya bi Xwekuştina Civakî re: Apê Osman Sebrî carinan behsa xwekuştina civakî ya Kurdan dike. Daxuyaniyên weke “Em dikarin bêjin: ‘Ji me ra baş be, xirabiya me meke, bira em birayê hev bin'” destnîşan dide ku ew hest bi rewşeke anomiyê di nava civaka Kurdî de dike. Ev helwest dikare bi teoriya anomiyê (anomie theory) ya Durkheim were şîrovekirin.

14.Têkiliya bi Hevkariya Civakî re: Apê Osman Sebrî giringiyeke mezin dide hevkariya di navbera Kurdan de. Daxuyaniyên weke “Çi gava em bikari bin bibin yek, neyar nikare serê me deyne” destnîşana vê helwestê ye. Ev dikare bi teoriya hevkariya civakî (social cooperation theory) ya Axelrod were şîrovekirin.

15.Têkiliya bi Derûniya Hevpar (Psîkolojiya Kolektîf) re: Apê Osman Sebrî gelek caran behsa “em” û “me” dike, ku destnîşana ‘hişmendiyeke hevpar’ (kolektîf) e. Daxuyaniyên weke “Em Kurd ev in!” destnîşana vê helwestê ye. Ev dikare bi teoriya derûniya hevpar (collective psychology theory) ya Jung were şîrovekirin.

Encam

Nivîsa Apê Osman Sebrî gelek hêmanên aloz ên derûnî, civakî, dîrokî û siyasî dihewîne. Apê Osman Sebrî weke kesayetiyeke çendqatî xuya dike ku di navbera gelek nakokiyan de dijî û hewl dide ku bi van nakokiyan re serî derxe. Helwestên wî yên curbecur dikarin weke encama serpêhatî û tecrubeya wî ya jiyanê, rewşa siyasî ya Kurdan û pêşketina wî ya kesane û exlaqî bên dîtin.

Brahîmê Alûcî-https://brahimaluci.blogspot.com

Çavkanî

Axelrod, R. (1984). The Evolution of Cooperation. New York: Basic Books.

Beck, A.T. (1967). Depression: Clinical, experimental, and theoretical aspects. New York: Harper & Row.

Berkowitz, L. (1989). Frustration-aggression hypothesis: Examination and reformulation. Psychological Bulletin, 106(1), 59-73.

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. New York: Basic Books.

Durkheim, E. (1897). Le suicide: Étude de sociologie. Paris: Félix Alcan.

Festinger, L. (1957). A Theory of Cognitive Dissonance. Stanford, CA: Stanford University Press.

Inglehart, R., & Welzel, C. (2005). Modernization, Cultural Change, and Democracy: The Human Development Sequence. Cambridge: Cambridge University Press.

Jung, C. G. (1960). The Structure and Dynamics of the Psyche. New York: Pantheon Books.

Kohlberg, L. (1984). The Psychology of Moral Development: The Nature and Validity of Moral Stages. San Francisco: Harper & Row.

Lewin, K. (1951). Field theory in social science: Selected theoretical papers. New York: Harper & Brothers.

Maslow, A.H. (1954). Motivation and personality. New York: Harper.

Phinney, J. S. (1990). Ethnic identity in adolescents and adults: Review of research. Psychological Bulletin, 108(3), 499-514.

Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin, & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33-37). Monterey, CA: Brooks/Cole.

Turner, J. C., Hogg, M. A., Oakes, P. J., Reicher, S. D., & Wetherell, M. S. (1987). Rediscovering the Social Group: A Self-Categorization Theory. Oxford: Blackwell.

Van der Kolk, B.A. (1994). The body keeps the score: Memory and the evolving psychobiology of posttraumatic stress. Harvard Review of Psychiatry, 1(5), 253-265