Bingehê Zimanî û Edebî û Siyasî yê Hişmendiya Neteweyî ya Kurdî

 

Pêşgotin

Edebiyata klasîk a kurdî, her çendî arşîva wê ya nivîskî biawayekî sîstematîk tenê ji sedsalên 16.û 17.û pê ve tê nasîn jî, di warê teşe û pêşvebirina hişmendiya neteweyî û nasnameya kurdî de xwedî roleke bingehîn e. Ev lêkolîn li ser du lêmerkeşên sereke yên ve serdema zêrîn – Melayê Cizîrî (nêz. 1570–1640) û Ehmedê Xanî (1651–1707) – hatiye avakirin û bi depolamayeke berawirdî, beşdariyên wan ên di warê ziman, estetîk, perwerde û ramanên siyasî-neteweyî de dinirxîne. Di vê çarçoveyê de, estetîka ruhanî û tesewwufî ya Melayê Cizîrî ku zimanê kurmancî gihandiye asta edebiyata bilindû projeya perwerdeyî-siyasî ya Ehmedê Xanî ya ku bingeha fikrî ya hişmendiya neteweyî ya modern ava kiriye, bi sîstematîk têne mueyene kirin.Di dîroka çandî ya kurdan de, her çendî tradîsyona devkî bi sedsalan serdest be jî, sedsalên 16.û 17. şahidiya derketina nivîsên kurdî yên bi qalîteya bilind in. Ev dem, bi taybetî di bin siya mîrnişînên kürdi yên xwedî otonomiya nîsbeten firehû bi saya medreseyan wek navendên hilberîna zanîniyê, bûye qonaxeke krîtîk a ku zimanê kurdî ji statuya zimanê folklorîk derbasî zimanekî edebî, felsefî û akademîk bûye. Di vê prosesa dîrokî de Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî wek du aktorên sereke derdikevin pêş: herdu jî xwedî formasyoneke medresevî ya bi hêz in, bi edebiyat û zanînên erebî û farisî bi kûrahî dizanin, lê bi biryareke îdeolojîkû zimanî zimanê kurdî wek amûra xwe ya bingehîn hildibijêrinû bi vî uzaktaî meşrûtiyeta wî ya çandî û siyasî îlan dikin.

 Çarçoveya Dîrokî-Sosyolojîk

 Di bin Împaratoriya Osmanî de mîrnişînên kurdî (Botan, Baban, Soran, Hekarî, Hakkârî, Bitlîs, Bazîdû hwd.) xwedî otonomiyeke nisbî bûnû medrese û tekkeyên wan bûn navendên hilberîna zanînê (Bruinessen, 1992; Özoğlu, 2004). Ev rewş hişt ku alimên kurd bi zimanên erebî, farisî û tirkî bi kûrahî perwerde bibin, lê di heman demê de bi biryareke îdeolojîk a xurt zimanê kurmancî wek amûra vegotina xwe ya bingehîn hildibijêrin (Hassanpour, 1992; Kreyenbroek) ve Allison, 1996).

Melayê Cizîrî (tehminî 1570–1640): Avakerê Estetîka Metafizîkî ya Kurdî

Melayê Cizîrî (navê tam: Ehmedê Cizîrî), di axa Mîrnişîna Botânê de ji dayik bûye û wek alimekî rêya Neqşîbendî tê nasîn. Berhema wî ya yekane Dîwan (nêz. 8.000 beyît) yekemîn numûneya berfireh a edebiyata tesewwufî ya bi kurmancî ye ku bi sîstematîk felsefeya vehdet-i vucûdê bi estetîka helbesta klasîk re li hev tîne. Cizîrî, di nav qadeke pirzimanî de, bi bijardeya kurdî ne tenê helbestên xwe nivîsîne, lê di heman demê de valahiyeke metafizîk û estetîkî ya ku heta wê demê di zimanê kurdî de tune bûye, dagirtîye.Di Dîwanê de evîn ne on wek hiske şexsî, lê wek tecrubeyeke ontolojîk û kozmîk tê temaşekirin; têkiliya mirov-Xwedê bi sembol û îşareteke kûr tê îfadekirin. Bi vîawayî Cizîrî zimanê kurmancî ji bo vegotina mijarên herî bilindên felsefeya Îslamî meşrû dikeû wî digihîne asta zimanên “edebiyata bilind” (edebiyata klasîk a erebî û farisî).

Di warê zimanî de jî, wî sentaksa kurmancî bi arûza klasîk re li hev anîye, bi dehan têgehên nû yên tesewwufî ji erebî û farisî wergerandine an jî biawayekî orîjînal di kurdî de afirandine. Dîwana wî di medreseyan de wek metneke bingehîn hatiye xwendin û buye çavkaniya sereke ya perwerdeya estetîk û ruhanî ya nifşên paşerojê.

Çavkanî û Edîtîyonên Kritîk

Dîwana Melayê Cizîrî ya herî kevnwritinga Stenbolê ya 1192/1778 e (Rizgar, 1990). Edîtîyonên kritîkên nûjenên Mehmed Uzun & Abdurrahman Şeref (1990), M. Emin Bozarslan (1998) û ya herî dawî ya Kadri Yıldırım & Şerko Bêkes (2017) ne. Edîsyona Kadri Yıldırım (2017) li ser 14 nusxeyan hatiye amadekirin û ji bo lêkolînên akademîk buye standard.

Estetîka Tesewwufî û Vehdet-i Vucûd

Cizîrî di bin bandora Îbn Erebî (1165–1240) û Mewlana (1207–1273) de felsefeya yekîtiya hebûnê bi estetîka arûza klasîk re li hev tîne (Yıldırım, 2017; Shakely, 1994). Evîn di Dîwana, ne tenê hiske şexsî, lê tecrubeyeke ontolojik ve ku mirov bi Xwedê ve girê dide. Minak:

«Ey dilberê bi cama cemalê, camê bi destê min da / Min vexwar û ez ketim hâlê, di hâlê de bûm fenâ» (Dîwan, beyît 1247, ed. Yıldırım 2017: 412)

Cizîrî bi vî uzaktaî zimanê kurmancî ji bo vegotina mijarên herî kûr ên felsefeya Îslamî meşrû dike û wî digihîne asta zimanên “edebiyata bilind” ên erebî û farisî (Chyet, 1991; Kreyenbroek, 1992).

Beşdariyên Zimanî

Sentaksa kurmancî bi arûza erebî-farisî re bi uzaktaekî bêkêmasî li hev aniye (Rizgar, 1990).

Bi dehan têgehên nû yên tesevvufî anîne nav kurdî: vahdet, fena, beka, tecellî, zikr, hal, makam, işq, muhabbet, cemal, celalû hwd. (Bozarslan, 1998; Yıldırım, 2017).

Dîwan di medrese û tekkeyên Kurdistanê de bi sedsalan wek metneke bingehîn hatiye xwendin (Bruinessen, 1992).

Ehmedê Xanî (1651–1707): Damezrênerê Teoriya Siyasî ya Neteweyî ya Kurdî

Ehmedê Xanî (1651–1707), li Bazîdê ji dayik bûye û bi berhemên xwe yên wek Mem û Zîn (2.650 beyît), Nûbihara Biçûkan û risaleyên aqaidê, di dîroka ramanê ya kurdî de cihekî bêhempa digire. Xanî yekemîn zimanzanê kurd e ku biawayekî sîstematîk destûrû ferhengeke kurdî (Nûbihara Biçûkan) nivîsiye û bi vîawayî zimanê kurdî wek zimanekî perwerdeyî û zanistî îlan kiriye.Lê ya herî girîng, Xanî di Memû Zînê de yekemîn teorisiya siyasî ya neteweyî ya kurdî bi uzaktaekî zelal pêşkêş dike. Li gorî wî, nebûna dewleteke kurdî ne “qeder” eû ne jî “hikmeta Xwedê” ye, lê encama bêyekîtî, parçeketina navxweyî ûbindestiya biyanî ye. Ev nêrîn, beriya teorisiyên neteweperestiyê yên Ewropî yên sedsala 19. bi du sedsalan, bingeha hişmendiya neteweyî ya modern ava dike.

Çavkanî û Edîtîyonên Kritîk

Mem û Zîn: Edîsyona krîtîk a herî dawî ya M. Emin Bozarslan (1968, li ser 23 nusxeyan), ya Kadri Yıldırım (2014) û ya Zeynelabîdîn Zinar (1995). Nûbihara Biçûkan: Edîsyona krîtîk a Abdurrahman Şeref û Mehmed Uzun (1984).

Nûbihara Biçûkan û Destûra Kurdî ya Pêşîn Xanî di sala 1694–95an de Nûbihara Biçûkan nivîsî û bi vîawayî yekemîn ferhengû destûra sîstematîk a kurdî afirand (Xanî, 1695/1984; Malmîsanij, 1988). Ev berhem zimanê kurdî wek zimanekî perwerdeyî û zanistî îlan dike.

Mem û Zîn wek Manîfestoya Siyasî:

Xanî di pêşgotina Mem û Zînê de (beyît 21–52) bi uzaktaekî eşkere teorisiyeke neteweyî pêşkêş dike:

«Eger ew hebûya ittifaqê me / Ji bo me padîşahî û saltanatê me Lê em bûne parçe parçe û perîşan / Ji ber wê em di bin destê ecnebiyan” (Mem û Zîn, beyît 37–40, ed. Yıldırım 2014: 38–39)

Ev gotin beriya teorisiyên neteweperestiya Ewropî yên sedsala XIX bi 150–200 salî ne (Hassanpour, 1992; Vali, 1996; Jwaideh, 2006). Alegoriya siyasî ya berhemê wiha hatiye şîrovekirin:

• Mem → îrada neteweyî ya kurdan
• Zîn → Kurdistan û azadî
• Bekir → xayînên navxweyî
• Dagirkerên biyanî → Osmanî û Safevî (Xanî, 1692/2014; Blau, 1989; Shakely, 1992)

Berawirdkirina Sîstematîk

Melayê Cizîrî

Ehmedê Xanî

Qada sereke

Estetîk û metafizîk

Perwerde, ziman û siyaset

Bijardeya zimanî

Kurdî ji bo vegotina bilind

Kurdî ji bo perwerde û hişmendiya neteweyî

Nêrîna siyasî

Teoriya neteweyî ya zelalû modern

Berhemên bingehîn

Dîwan (ca. 8.000 beyît)

Mem û Zîn, Nûbihara Biçûka,Eqideya İmanê,Diwan

Bandora demdirêj

Ruhê estetîk û ruhanî yê çanda kurdî

Bîhnû îradeya siyasî ya nasnameya kurdî

Encam

Melayê Cizîrî zimanê kurdî di qada estetîk û metafizîkê de bilind dike û wî di nav zimanên “edebiyata bilind” de cih dire.Ehmedê Xanî jî heman ziman di qada perwerde, zanîn û siyaseta neteweyî de wek amûrekî hişmendiyê bi kar tîne.Bi hev re ew avahiya bingehîn a nasnameya kurdî ya modern ava dikin: Cizîrî bi estetîka xwe ya ruhanî “ruh”ê çandî, Xanî bi projeya xwe ya perwerdeyî û siyasî “bîhn”ê siyasî yê vê nasnameyê dide. Ji ber vê yekê, di dîroka çandî û ramanî ya kurdî de ew ne tenê helbestvanên mezin, lê damezrênerên hişmendiya neteweyî ya modern in û bingeha edebiyat û ramanên siyasî yên kurdî yênîro danîne.Ev nivis nîşan dide ku sedsalên 16. û 17. ne tenê qonaxeke edebî, lê di heman demê de qonaxeke krîtîk a teşeya nasnameya neteweyî ya kurdî ye û Melayê Cizîrî û Ehmedê Xanî di vê prosesê de wek du stûnên bingehîn radiwestin.

Çavkanî

Blau, J. (1989). “Le role des cheikhs et des poètes dans la formasyon de la kurde”. Peuples Méditerranéens, 47–48.

Bozarslan, ME (1968). Mem û Zîn (edîsyona krîtîk). İstanbul.

Bruinessen, M. van (1992). Agha, Shaikh and State. Londra: Zed Books.

Chyet, ML (1991). Kürtçe-İngilizce Sözlük. Yale Üniversitesi Yayınları.

Hassanpour, A. (1992). Kürdistan’da Milliyetçilik ve Dil, 1918–1985. San Francisco: Mellen Araştırma Üniversitesi Yayınları.

Jwaideh, W. (2006). Kürt Ulusal Hareketi. Syracuse Üniversitesi Yayınları.

Kreyenbroek, PG (1992). “Kürt Dili Üzerine”. Kürtler: Çağdaş Bir Bakış. Routledge.

Malmîsanij (1988). Nûbihara Biçûkan. Stokholm.

Özoglu, H. (2004). Kürt İleri Gelenleri ve Osmanlı Devleti. SUNY Yayınları.

Rizgar, B. (1990). Dîwana Melayê Cizîrî (transkrîpsiyon û werger). Londra.

Shakely, F. (1992). Ehmed-î Xanî’nin Mem û Zîn’inde Kürt Milliyetçiliği. Londra.

Shakely, F. (1994). “Mela Hüseyin Bateyî ve Mela Ehmedê Cizîrî”. Kürt Araştırmaları, 6.

Scalbert-Yücel, C. (2017). “Bir Geleneğin İcadı: Kürt Edebi Mirası”. Kürt Sorunu Yeniden Ele Alınıyor. Hurst.

Vali, A. (1996). “İran’da Kürt Kimliğinin Oluşumu”. Eleştiri, 7.

Vali, A. (2011). Kürtler ve İran’da Devlet. 

Yıldırım, Kadri (2014). Mem û Zîn (edîsyona krîtîk). İstanbul: Nûbihar.

Yıldırım, Kadri (2017). Dîwana Melayê Cizîrî (edîsyona krîtîk li ser 14 nusxeyan). İstanbul: Nûbihar.Zinar, Zeynelabîdîn (1995). Mem û Zîn (transkrîpsiyon). İstanbul.