ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Li ser rêya dozekê, yanî di wê rêwîtiya dirêj û bi êş a lêgerîna edaletê de, astengiyên herî kûr û bêrehm ne ewên ku bi çav têne dîtin, ne jî ewên ku bi dest têne girtin. Ew astengiyên ku di nava ruhê mirov de, di nav têkiliyên mirovan de, di nav bîra civakê de û di bin sîwana pergala hiqûqê ya bixwe de veşartî ne, bi salan bi salan li ber lingê mirov dibin zincîrên nedîtî û bi caran mirov ji xwe, bi xwe jî nizane ku ew ketine nava wan zincîran.
Yek ji wan astengiyan tirs e; ne tirs a ji mirinê, lê tirs a ji wendakirina tiştên ku mirov bi salan ava kirine. Tirs a ji wê yekê ku ger tu bi dengekî bilind bibêjî “ev neheqî ye”, wê malbata te, karê te, navûdengê te, heta dostên te yên nêz jî ji te dûr bikevin. Ev tirs bi qasî şevên zivistanê sar e û di nava hestiyên mirov de dicemide. Gelek caran mirov li ber deriyê dadgehê radiweste, lê berî ku destê xwe bixe ser destikê derî, ew tirsê di dilê xwe de bihîse û paşde vegere.
Astengiyek din jî bêbawerî ye. Mirov bi salan li edaletê digere, lê her ku diçe baweriya wî bi wê pergalê kêm dibe. Dibîne ku yên xwedî pere û hêz bi hêsanî ji ber dadgehê derdikevin, lê yên belengaz û bêpişt bi salan di bin lepên hiqûqê de diçirisin. Ev bêbawerî wekî jehrê ye; hêdî hêdî di nava damarên civakê de belav dibe û mirov hîs dike ku çi qas dengê wî bilind bike jî, ew deng nayê bihîstin. Di wê bêbaweriyê de mirov dest ji doza xwe berdide, ne ji ber ku ew bawer dike doza wî ne rast e, lê ji ber ku ew êdî bawer nake ku rastî dikare bi ser bikeve.
Şerm jî astengiyek mezin e. Gelek caran mexdûrê neheqiyê ne tenê ji neheqiyê bi xwe, lê ji wê yekê jî ditirse ku ger ew bibe xwedîdoz, wê civak li wî binêre û bibêje “çima tu niha derketî, çima wê demê tu nebûyî?” Yan jî “evdê ku li hemberî desthilatdarekî mezin radiweste, ditirse ku wê bê gotin “ev çi kes e ku li hemberî filankesî raweste?” Ev şerm wekî destmaleke giran e ku li ser rûyê mirov tê girêdan û dengê wî di bin wê destmalê de dimîne.
Wendakirina hêviyê jî di nava van astengiyan de yek ji wanên herî xeternak e. Mirov di destpêkê de bi coş û bi hêz dest bi rêwîtiyê dike, lê piştî salên dirêj, piştî bi dehan rûnişînên dadgehê, piştî ku dibîne şahidên wî yek bi yek paşde dikişin, parêzerê wî bêhêz dibe, dosyaya wî “wind” dibe yan jî “dereng” tê vekirin, ew hêvî di dilê wî de hêdî hêdî dimire. Û gava hêvî dimire, mirov dimire jî, her çiqas laşê wî hîn bimeşe jî.
Bêdengiya derdorê jî wekî dîwarekî bilind e. Dema tu li hemberî neheqiyekê radiwestî, gelek caran nabînî ku kesek li pişt te be. Dostên te dibêjin “bila tu xwe nexî nav van karan”, malbata te dibêje “em naxwazin tu bikevî zindanê”, cîranên te jî bi dengekî nizm dibêjin “ev karê te nabe, filankes pir bi hêz e”. Û tu di nava wê bêdengiya mezin de tenê dimînî, bi tenê bi doza xwe re, bi tenê bi rastiya xwe re.
Astengiya herî mezin ew e ku carinan bixwe jî mirov dest bi gumanê dike: “Gelo ez rast im? Gelo ev qas fedakarî hêja ye? Gelo ne baştir e ez jî wekî yên din bêdeng bim û bijîm?” Ev guman wekî kêreke dualî ye; hem di dilê mirov de diçe, hem jî di doza wî de diçe.
Lê dîsa jî, di nava van hemû astengiyan de, carinan dengekî piçûk, lê zexm ji nava dilê mirov bilind dibe û dibêje: “Heta ku ez li ser piyan bim, ev rê ne dawî bûye.” Û ew deng e ku rêya dozekê hîn jî ronî dike, tevlî hemû tarîtiya li dora wê.
Heman Xurt
