Eşîrên Kurdan û Bandorîya Wan

Eşîrên Kurdan di dîroka çandî, civakî û siyasî ya gelê Kurd de roleke girîng lîstine. Ew bingeha sazûmaniya civakî ya kevneşopî ya Kurdan in û di nav sedsalan de bi bandora xwe ya li ser nasname, rêveberî û têkoşîna Kurdan ve cihê xwe di dîrokê de parastine. Li jêr agahiyên dirêj û berfireh li ser eşîrên Kurdan, avahiya wan, dîroka wan, rola wan di civakê de û hin eşîrên navdar ên Kurdan têne destnîşankirin.

1. Eşîrên Kurdan Çi Ne?

Eşîrên Kurdan komên civakî yên bi rêxistin in ku bi gelemperî li ser bingeha xizmtiyê, kok û dîrokeke hevpar hatine avakirin. Eşîret bi rêberiya axa, şêx an mîr têne rêvebirin û di nav xwe de malbat, ocax û binemalên cuda dihewînin. Ev avahî di dîroka Kurdan de ji bo parastina yekîtî, ewlehî û nasnameya çandî roleke bingehîn lîstiye. Eşîret ne tenê sazûmaniyeke civakî ye, lê di heman demê de yekîneyeke siyasî, aborî û leşkerî ye ku di demên şer, koçberî û têkoşînê de xwedî bandor bûye.Li gorî çavkaniyên dîrokî, eşîrên Kurdan bi navên cihêreng ên wekî “êl”, “eşîr”, “qebîle” an “taîfe” têne binavkirin. Navên eşîretan bi gelemperî ji navê cihên erdnîgarî, serokên wan, an jî taybetmendiyên wan ên çandî hatine wergirtin. Mînak, eşîra “Kurdikî” ji peyva “Kurd” hatiye û tê gotin ku bi koka xwe ve digihîje eşîra Mîlan.

2. Dîroka Eşîrên Kurdan

Eşîrên Kurdan xwedî dîrokeke kûr in ku digihîje serdemên kevnar, di nav de serdema Medan (sedsala 7an berî zayînê). Hin lêkolîner bawer dikin ku navên eşîrên Kurdan ji zimanê Hûrîyan (Hurrian) hatiye, wekî ku Mikhail Semenovich Lazarev di lêkolînên xwe de destnîşan kiriye. Di çavkaniyên Îslamî yên sedsala 14’an de, wekî pirtûka Şîhabedîn Omerî ya bi navê Masalik al-Absar, lîsteyeke eşîrên Kurdan hatiye qeydkirin. Di vê lîsteyê de eşîrên wekî Gûranî, Gilalî, Kusa û Mabir bi cihwar û gelheya wan ve têne behskirin.

Di serdema Împaratoriya Osmanî û Safevî de, eşîrên Kurdan bi gelemperî xwedî otonomiyeke nîv-serbixwe bûn. Mînak, di sala 1514an de, di dema Şerê Çaldiranê de, eşîrên Sunnî yên Kurdan xwedî xweseriyeke girîng bûn û bi hikûmeta Osmanî re têkilî danîbûn. Şeref Xan, di pirtûka xwe ya navdar Şerefname de (1597), behsa gelek eşîrên Kurdan dike, wekî eşîra Roşkî, ku li Bedlîsê û derdora wê hikûmetên xweser ava kiribûn.

Piştî Peymana Qesra Şîrîn (1639), Kurdistan di navbera Osmanî û Safeviyan de hate parçekirin, ku ev yek bandoreke mezin li ser eşîrên Kurdan kir. Eşîrên wekî Barzanî, Berzencî û Rewandûzî di sedsalên 19an û 20an de bi serhildanên xwe yên li dijî desthilatên navendî navdar bûn.

3. Avahiya Civakî ya Eşîrên Kurdan

Eşîrên Kurdan bi avahiyeke hiyerarşîk têne rêvebirin, ku di serê wan de axa, şêx an mîr heye. Ev serok bi gelemperî xwedî hêza siyasî, leşkerî û dînî ne. Di bin wan de, beg, ocax û serokên malbatan cih digirin. Her eşîr ji çend binemal an ocaxan pêk tê, ku her yek bi serokekî xwe tê rêvebirin.

• Rola Axayan: Axayên eşîretan bi gelemperî rêveberên siyasî û leşkerî ne, ku biryarên girîng didin û têkiliyên bi eşîrên din an dewletan re birêve dibin.
• Rola Şêxan: Şêx bi piranî xwedî roleke dînî ne, lê carinan jî di nav eşîretan de wekî serokên siyasî tevdigerin, mînak Şêx Mehmûdê Berzencî.
• Yekîtî û Nakokî: Eşîret bi gelemperî bi yekîtî tevdigerin, lê nakokiyên di navbera eşîretan de jî di dîrokê de gelek caran çêbûne, bi taybetî li ser erd, av an desthilatê.

Eşîret di heman demê de pergaleke aborî ya hevpar jî afirandine, ku tê de cotkarî, xwedîkirina pez û bazirganî bingeha jiyanê ne. Di demên şer de, eşîretan hêzên leşkerî yên xurt organîze kirine, ku di serhildanên wekî ya Şêx Mehmûdê Berzencî (1919) de xuya dibe.

4. Eşîrên Navdar ên Kurdan

Li jêr hin eşîrên navdar ên Kurdan û agahiyên kurt li ser wan têne destnîşankirin:

• Eşîra Barzanî: Yek ji eşîrên herî navdar ên Başûrê Kurdistanê ye. Di sedsala 20’an de, bi serokatiya Mele Mistefa Barzanî, di têkoşîna ji bo mafên Kurdan de roleke mezin lîst. Eşîra Barzanî li herêma Barzanê (nêzî Hewlêrê) cih digire û xwedî bandoreke siyasî û leşkerî ye.
• Eşîra Berzencî: Li Silêmaniyê û derdora wê belav e. Şêx Mehmûdê Berzencî di sala 1919’an de li dijî Brîtanyayê serhildaneke mezin lidar xist û xwe wekî “Mîrê Hemî Kurdistanê” îlan kir.
• Eşîra Kurdikî (Girdî): Li herêmên Amed, Behdînan, Riha û Serhedê dijîn. Tê gotin ku koka wan digihîje eşîra Mîlan û hin kes dibêjin ku di destpêkê de êzîdî bûne.
• Eşîra Roşkî: Li Bedlîsê û derdora wê xwedî hêz bûn. Şeref Xan di Şerefname de behsa wan dike û destnîşan dike ku wan li Bedlîsê û Hezzoyê hikûmetên xweser ava kirine.
• Eşîra Şêxbizeynî: Li Anatoliya Navîn û herêmên wekî Kirmanşan, Kerkûk û Silêmaniyê belav in. Ev eşîr bi devokên cihêreng ên wekî Kelhûrî, Lekî û Lûrî diaxivin.
• Eşîra Gûranî: Yek ji eşîrên kevnar ên Kurdan e, ku li Şarezûrê û derdora wê dijîn. Di çavkaniyên sedsala 14’an de wekî cotkar û cengawer têne binavkirin.
• Eşîra Jaf: Eşîreke mezin e ku li Başûrê Kurdistanê (Silêmaniye, Kerkûk) û rojavayê Îranê dijîn. Ew bi hêza xwe ya aborî û siyasî têne nasîn.

5. Rola Eşîretan di Têkoşîna Neteweyî ya Kurdan de

Eşîrên Kurdan di dîrokê de di gelek serhildanên neteweyî de cih girtine. Mînak:

• Serhildana Şêx Mehmûdê Berzencî (1919): Eşîra Berzencî bi 300 şervanên eşîrî li dijî Brîtanyayê serî hilda û hewl da ku Kurdistana xweser ava bike.
• Serhildana Şêx Seîdê Pîran (1925): Eşîrên Kurmancî û Zaza li Bakurê Kurdistanê bi serokatiya Şêx Seîd li dijî Komara Tirkiyê serî hildan.
• Têkoşîna Barzaniyan: Eşîra Barzanî di sedsala 20’an de di bin serokatiya Mele Mistefa Barzanî de li dijî rejîma Îraqê têkoşiya û di damezrandina Herêma Kurdistanê de roleke sereke lîst.

Eşîretan ne tenê di warê leşkerî de, lê di warê çandî de jî bandor kirine. Mînak, Celadet Alî Bedirxan, ku ji malbata Bedirxaniyan e, di standardkirina zimanê Kurmancî û nivîsandina bi tîpên latînî de xebateke mezin kiriye.

6. Eşîrên Kurdan û Çand

Eşîrên Kurdan di parastina çanda Kurdî de, bi taybetî di warê ziman, wêje, muzîk û dengbêjiyê de, roleke girîng lîstine. Dengbêjên wekî Şivan Perwer û Mihemed Şêxo, ku bi eşîrên cuda ve girêdayî ne, bi stranên xwe çîrokên eşîretî û dîroka Kurdan parastine. Her wiha, bawermendiyên êzdî, ku gelek caran bi eşîrên wekî Kurdikî ve têne girêdan, beşekî girîng ê çanda Kurdî ne.

Eşîretan di heman demê de metelok, çîrok û helbestên Kurdî jî parastine. Mînak, Celadet Alî Bedirxan di dema gera xwe ya Kurdistanê de gelek metelok û peyvên eşîretî kom kirine, ku bingeha wêjeya Kurmancî ya hemdem ava kiriye.

7. Eşîrên Kurdan Îro

Îro, bandora eşîrên Kurdan li hin herêmên Kurdistanê, bi taybetî li Başûr û Rojhilatê Kurdistanê, hê jî berdewam e. Lê belê, bi modernbûn, bajarvaniyê û globalbûnê re, avahiya eşîretî li hin deveran qels bûye. Eşîrên wekî Barzanî û Talabanî hê jî di siyaseta Herêma Kurdistanê de xwedî bandor in, lê ciwanên nûjen ên Kurdan bêtir li ser nasnameyeke neteweyî ya yekgirtî disekinin, ne tenê li ser eşîretbûnê.Li aliyekî din, eşîrên wekî Şêxbizeynî û Feylî li Îran û Îraqê di warê aborî û çandî de hê jî xwedî cihekî girîng in. Lê asîmîlasyon, koçberî û polîtîkayên dewletên dagirker bandoreke neyînî li ser yekîtî û hêza eşîretan kiriye.