Bajar û wêje du hêmanên bingehîn in ku bi hev re çanda mirovahiyê dewlemend dikin. Bajar, wekî navendên civakî, aborî û çandî, ne tenê cihên jiyanê ne, lê di heman demê de çavkaniyên îlhamê ne ji bo wêjeyê. Wêje jî, bi awayekî hunerî, bajar û ruhê wan vedibêje, çîrokên wan parve dike û şopên wan di dîrokê de diparêze. Di vê maqaleyê de, têkiliya di navbera bajar û wêjeyê de, bi zimanekî sade û zelal, dê bi berfirehî were vekolandin, bi taybetî li ser bandora bajarên Kurdan û wêjeya kurdî.
Bajar: Dilê Çand û Hunerê
Bajar, ji mêj ve, navendên afirîneriyê ne. Ew cih in ku mirovên ji çand, ziman û paşxaneyên cuda li hev dicivin, têkiliyên nû çêdikin û ramanên nû derdixin holê. Di dîrokê de, bajarên wekî Amed (Diyarbekir), Silêmaniye, Stembol, Parîs û Qahîre bûne navendên wêjeyê, ji ber ku nivîskar, helbestvan û rewşenbîr li van cihan kom bûne. Bajar ne tenê ji bo nivîsandinê cihên guncav in, lê di heman demê de bixwe jî dibin mijarên wêjeyê. Mînak, Amed di helbestên Şêxmûs Sefer û Ehmed Arîf de wekî sembola têkoşîn û evîna kurdî tê dîtin.
Bajar bi avahiyên xwe, kolanên xwe, dengên xwe û mirovên xwe ji wêjevanan re îlhamê didin. Kolana kevnar a Amedê, mînak, di gelek çîrok û helbestan de cih girtiye, ji ber ku ew ne tenê cihê bîranînan e, lê di heman demê de sembola dîrokeke kûr a çandî ye. Her wiha, bajarên wekî Hewlêr û Silêmaniye di wêjeya kurdî ya nûjen de bûne sembolên serxwebûn û yekîtiya neteweyî.
Wêje: Dengê Bajarê
Wêje, wekî neynika civakê, bajar û ruhê wan bi awayekî hunerî vedibêje. Nivîskar û helbestvan bajarê xwe bi çavên xwe dibînin û bi gotinên xwe wî zindî dikin. Mînak, di wêjeya cîhanê de, Charles Dickens bi romanên xwe yên wekî Oliver Twist Londonê ya sedsala 19’an bi rengekî zindî vegotiye, ku xizanî, dewlemendî û nakokiyên civakî yên bajarî nîşan dide. Bi heman awayî, di wêjeya kurdî de, helbestvanên wekî Cegerxwîn bajarên Kurdan, wekî Qamişlo û Amed, wekî sembolên têkoşîna neteweyî bi kar anîne.
Di helbesta “Amed” a Ehmed Arîf de, bajar ne tenê cihê erdnîgarî ye, lê di heman demê de dilê çanda kurdî ye. Arîf di helbesta xwe de Amedê wekî dayikeke êş kişandî, lê bi hêz, nîşan dide. Ev nêzîkatî diyar dike ku bajar di wêjeyê de ne tenê avahî û kolan in, lê di heman demê de hest, bîranîn û nasname ne.Bajarên Kurdan di Wêjeyê deBajarên Kurdan, wekî Amed, Silêmaniye, Hewlêr, Wan û Qamişlo, di wêjeya kurdî de cihên taybet digirin. Ev bajar bi dîrok, çand û têkoşîna xwe ve bûne çavkaniyên îlhamê ji bo nivîskar û helbestvanan.
Li jêr çend mînakên girîng:
- Amed (Diyarbekir): Amed di wêjeya kurdî de wekî navenda çandî û dîrokî tê dîtin. Di helbestên Şêxmûs Sefer de, Amed wekî bajarê evînê, têkoşînê û berxwedanê tê vegotin. Her wiha, di romanên Mehmet Uzun de, wekî Siya Evînê, Amed dibe cihê çîrokên evînê yên bi êş û têkoşîna neteweyî.
- Silêmaniye: Ev bajar wekî navenda wêjeya kurdî ya nûjen tê hesibandin. Nivîskarên wekî Şêrko Bêkes û Bextiyar Elî bi helbest û romanên xwe Silêmaniye kirine sembola afirîneriya wêjeyî. Komeleya Nivîskarên Kurd li Silêmaniyê gelek caran bûye navendeke rewşenbîrî.
- Qamişlo: Di wêjeya Rojavayê Kurdistanê de, Qamişlo wekî bajarê têkoşîna azadiyê tê naskirin. Helbestvanên wekî Cegerxwîn bi helbestên xwe yên wekî “Kîme Ez” Qamişlo kirine sembola yekîtî û berxwedanê.
- Wan: Gola Wanê û keleha wê di gelek helbest û çîrokên kurdî de cih girtiye. Mînak, helbestvanê navdar Melayê Cizîrî di dîwana xwe de behsa bedewiya Wanê kiriye.
Bandora Bajarvaniyê li ser Wêjeyê
Bi pêşketina bajarvaniyê, wêje jî guheriye. Bajarên mezin, wekî Stembol û Bexda, ku Kurd jî tê de dijîn, bûne navendên têkiliyên çandî yên cuda. Ev yek bandoreke mezin li ser wêjeya kurdî ya nûjen kiriye. Mînak, nivîskarên wekî Mehmet Uzun, ku li bajarên cuda yên Ewropayê jiyaye, di romanên xwe de bandora bajarvaniyê û koçberiyê bi rengekî kûr vegotiye. Romanên wî, wekî Ronî Mîna Evînê, Tarî Mîna Mirinê, behsa jiyana Kurdan dikin ku di navbera bajarên modern û gundên kevneşopî de asê mane.
Bajarvaniyê her wiha rê li ber wêjeya rexneyî vekiriye. Di bajarên mezin de, nivîskarên Kurd li ser mijarên wekî asîmîlasyon, bêkariyê, cudabûna civakî û têkoşîna zimanî nivîsîne. Ev yek di helbestên nûjen ên nivîskarên wekî Rojen Barnas û Berken Bereh de xuya dike.
Wêjeya Kurdî û Modernîzm
Di sedsala 20an de, bi zêdebûna bajarvaniyê û gihîştina çapemeniyê, wêjeya kurdî dest bi guherînekê kir. Bajarên wekî Silêmaniye û Amedê bûne navendên weşangeriyê, ku kovarên wekî Hawar (Celadet Alî Bedirxan) û Nûbihar li van bajaran hatine weşandin. Ev kovar bûne platformên ku helbestvan, nivîskar û rewşenbîrên Kurd li hev kom bikin. Her wiha, bajarên wekî Hewlêrê bûne navendên festîvalên wêjeyî, ku nivîskarên ciwan û kevnar li hev dicivin.
Di wêjeya nûjen de, bajar ne tenê wekî cihên erdnîgarî, lê wekî sembolên guherînê têne dîtin. Mînak, di helbestên Şêrko Bêkes de, bajarê Silêmaniyê wekî cihê hêviyê û têkoşînê tê nîşandan, lê di heman demê de êşên modernbûnê jî têne vegotin.
Bajar û Wêje di Çanda Cîhanî de
Bajarên cîhanê jî, mîna yên Kurdan, di wêjeyê de cihekî girîng digirin. Mînak, Parîs di wêjeya fransî de, bi nivîskarên wekî Victor Hugo û Marcel Proust, wekî navenda evînê û hunerê tê dîtin. Bi heman awayî, New York di romanên nivîskarên amerîkî de, wekî F. Scott Fitzgerald, wekî sembola xeyalên mezin û têkçûnê tê vegotin. Ev têkilî di wêjeya kurdî de jî xuya dike, ku bajarên Kurdan ne tenê cih in, lê bîranîn, têkoşîn û hêviyên gelê Kurd in.
Têkiliya di navbera bajar û wêjeyê de têkiliyeke kûr û du alî ye. Bajar ji wêjevanan re îlhamê didin, û wêje jî bajarên xwe zindî dike, çîrokên wan diparêze û nasnameya wan xurt dike. Di çanda kurdî de, bajarên wekî Amed, Silêmaniye û Qamişlo bûne sembolên têkoşîn, evîn û berxwedanê, ku di helbest, roman û çîrokên wêjeya kurdî de bi awayekî zindî têne vegotin. Wêje û bajar bi hev re çanda Kurdî dewlemend dikin û di dîrokê de şopeke bêdawî dihêlin.
Zerîf Hantepe
