ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Husên Qenco (1848–1918) kesayetiyekî navdar ê Kurd e, ku di dîroka Êzidiyên Kurd de cihekî girîng digire. Ew serokê eşîra Dîna bû, ku yek ji eşîrên mezin ên herêma Wêranşarê (Viranşehir) li parêzgeha Rihayê bû. Husên Qenco di sala 1848an de li gundê Helîlî yê Wêranşarê ji dayik bûye û di serdema dawiya Împaratoriya Osmanî de, di nav eşîrên Kurdan de roleke wî ya berbiçav hebûye. Di vê nivîsê de, em ê bi dirêjî li ser jiyana wî, têkiliyên wî yên bi eşîrên din re, helwesta wî ya neteweyî, û mîrateya wî ya di nav civaka Kurd de biaxivin.
Jiyana destpêkê û ji eşîra Dîna
Husên Qenco ji malbateke navdar a eşîra Dîna bû, ku di nav Êzidiyên herêma Wêranşarê de xwedî bandoreke mezin bû. Eşîra Dîna, wekî gelek eşîrên din ên Kurdan, di sedsala 19an de di navbera têkiliyên bi dewleta Osmanî re û nakokiyên bi eşîrên cîran re jiyaneke tevlihev didît. Husên Qenco ji ciwaniya xwe ve wekî kesekî xwedî nêrîneke xurt û bi biryar dihat naskirin. Wî di nav eşîra xwe de, bi rêvebirina karûbarên civakî û siyasî, navûdengekî bi hêz bi dest xist.
Di wê serdemê de, herêma Wêranşarê û derdora wê, di navbera eşîrên Kurd, Ereb û hêzên Osmanî de qadeke şer û têkoşînê bû. Eşîra Şemmar, ku yek ji eşîrên Ereb ên bi hêz ên herêmê bû, gelek caran bi eşîrên Kurdan re di nav pevçûnan de bû. Husên Qenco, di van pevçûnan de, bi taybetî di têkiliyên xwe yên bi serokê Mîllîyan, Îbrahîm Paşa re cihekî girîng digirt.
Têkiliya bi Îbrahîm Paşa re û Helwesta Neteweyî
Yek ji taybetmendiyên herî diyar ên Husên Qenco, dilsoziya wî ya bi Îbrahîm Paşa re bû. Îbrahîm Paşa, serokê eşîra Mîllî, di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de yek ji kesayetiyên herî bi bandor ên herêma Wêranşarê bû. Husên Qenco û Îbrahîm Paşa têkiliyeke nêzîk û bi hêz hebû, ku ev têkilî ne tenê li ser bingeha eşîrtî, lê her wiha li ser hestên neteweyî yên Kurdî jî avabûyî bû.
Li gorî çavkaniyên dîrokî serokê eşîra Şemmar, Hadî el-Asî, hewl dabû ku Husên Qenco razî bike da ku piştgiriya wî bike û li dijî Îbrahîm Paşa hereket bike. Lê belê, Husên Qenco ev pêşniyar bi tundî red kiribû. Gotineke wî ya navdar, ku di nav gel de belav bûye, wiha ye: “Ez bi kok û bi milet Kurd im. Bêyî ferqa olê, ez ê piştê xwe li qewmê xwe û birayê xwe Îbrahîm Paşa nekim.” Ev gotin, helwesta wî ya neteweyî û dilsoziya wî ya bi miletê Kurd re nîşan dide. Ev helwest, di nav civaka Kurd de, bû sedem ku Husên Qenco wekî sembolekî yekîtî û berxwedanê were dîtin.
Nakokiyên Olî û Malbatî
Husên Qenco, wekî Êzidiyekî, di civakeke ku pirrengiya olî lê serdest bû de jiya. Lê belê, hin çavkanî behsa vê yekê dikin ku di hin demên jiyana wî de, gotegotên ku wî ola Îslamê qebûl kiriye belav bûne. Ev gotegot, bi taybetî piştî zewaca keça wî Medîne bi kesekî ji eşîreke Kurd a Misilman re, zêde bûne. Lê belê, ti delîlên zelal tune ne ku nîşan bidin Husên Qenco bi rastî ji Êzidîtiyê vegeriyaye. Wî bi xwe jî, li gorî çavkaniyan, van gotegotan red nekiriye, lê ne jî pejirandiye, ku ev yek dibe ku stratejiyeke siyasî bû ji bo parastina têkiliyên wî yên bi hêzên cihê re.
Keça wî ya din, Xensê, çîrokeke trajîk jiya. Li gorî hin çavkaniyan, Xensê ku ne dixwest ola xwe biguherîne û bi kesekî Misilman re bizewice, di encama zextên civakî de xwe kuşt. Ev bûyer, di nav civaka Êzidî de wekî semboleke berxwedana olî hate dîtin û bandoreke kûr li ser malbata Husên Qenco û civaka derdora wî kir.
Zindankirin û Mirina Wî
Husên Qenco, di nav têkiliyên xwe yên bi dewleta Osmanî re, gelek caran rastî pirsgirêkan hat. Wî di dawiya jiyana xwe de, ji ber çalakiyên xwe yên siyasî û têkiliyên xwe yên bi eşîrên din re, ji aliyê rayedarên Osmanî ve hate girtin. Ew şeş salan di zindanê de ma, û di encamê de, di temenekî îxtîyar de, di sala 1918an de ji zindanê hate berdan. Lê belê, tenduristiya wî di zindanê de xirab bûbû, û piştî demeke kurt, di heman salê de li gundê Helîlîyê Wêranşarê koça dawî kir. Ew li wir hate definkirin, û cihê gorê wî hê jî wekî sembolekî girîng ji bo eşîra Dîna û civaka Êzidî tê dîtin.
Mîrate û Bandora Wî
Husên Qenco, di nav dîroka Kurdan de, wekî serokekî ku hem li ser bingeha eşîrtî û hem jî li ser bingeha neteweyî tevdigeriya tê bibîranîn. Têkiliyên wî yên bi Îbrahîm Paşa re, helwesta wî ya li hember eşîrên Ereb ên wekî Şemmar, û berxwedana wî li hember zextên dewleta Osmanî, wî kiriye kesayetiyekî dîrokî yê girîng. Her wiha, tê gotin ku ew kalikê siyasetmedarê Kurd ê navdar Ahmet Turk e, ku keça wî Medîne dayika Ahmet Turk bû. Ev têkilî, bandora malbata Husên Qenco di siyaseta nûjen a Kurdan de jî nîşan dide.
Gelek caran behsa Husên Qenco tê kirin, bi taybetî ji aliyê kesên ku li ser dîroka Êzidiyan û eşîrên Kurdan dinivîsin. Lê belê, ji ber ku hin agahî li ser bingeha çîrokên devkî ne, divê mirov bi baldarî nêzî van çavkaniyan bibe û wan bi çavkaniyên dîrokî yên pêbawer re berhev bike.
Encam
Husên Qenco, di sedsala 19an û destpêka sedsala 20an de, di nav civaka Kurd û Êzidî de kesayetiyekî bi bandor bû. Wî bi helwesta xwe ya neteweyî, dilsoziya xwe ya bi eşîra xwe û têkiliyên xwe yên bi serokên din ên Kurdan re, cihekî taybet di dîrokê de girt. Jiyana wî, ku bi pevçûn, berxwedan û trajediyan dagirtî bû, mînakeke girîng e ji bo têkoşîna nasnameya Kurdî di serdemeke dijwar de.
Elîyê Genco
