Hinek Rêzikên Rastnivîsê Kurmancî

Rêzikên nivîsandina Kurmancî (Kurdiya Bakur) di esasê xwe de ji bo standardîzekirina ziman û hêsankirina xwendin û nivîsandinê hatine danîn. Li jêr rêzikên bingehîn ên nivîsandina Kurmancî bi zelalî û hêsanî hatine rêzkirin:

1. Alfabe

• Kurmancî alfabeya latînî bikar tîne, ku ji 31 tîpan pêk tê: a, b, c, ç, d, e, ê, f, g, h, i, î, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, ş, t, u, û, v, w, x, y, z

• Tîpên taybet ên Kurmancî: ç, ê, î, ş, û, w, x.

• Tîpên wekî ğ, ı, ö, ü di Kurmancî de nayên bikaranîn.

2. Bikaranîna Tîpan

• î û i: “î” dengekî dirêj e (mînak: zîv = zîv), “i” dengekî kurt e (mînak: bir = birin).

• ê: Dengê dirêj û vekirî ye (mînak: dêr = dereng).

• û: Dengê dirêj e (mînak: bûn = bûyin).

• w: Di Kurmancî de wekî tîpekê cuda tê hesibandin, ne wekî “u” an “v” (mînak: welat).

3. Koma Bihnoka

• Bihnok (“,”):

  • Di nav hevokan de ji bo veqetandina hêmanan tê bikaranîn (mînak: Ez, tu, ew diçin.).

  • Piştî reqeman ji bo veqetandina beşên decimal nayê bikaranîn, lê xal (“.”) tê bikaranîn (mînak: 2.5, ne 2,5).

• Xal (“.”):

  • Di dawiya hevokên temam de tê danîn (mînak: Ez diçim malê.).

  • Di navbera reqemên decimal de tê bikaranîn (mînak: 3.14).

• Tîrê (“-“):

  • Ji bo girêdana peyvên pêkhatî tê bikaranîn (mînak: roj-baş).

  • Di navbera reqeman de ji bo nîşankirina rêze an demê tê bikaranîn (mînak: 2020-2025).

4. Reqem û Nivîsandina Wan

• Reqem bi gelemperî bi tîpên reqemî têne nivîsandin (mînak: 25, ne bîst û pênc), lê di nivîsên fermî an edebî de dibe ku bi peyvan bêne nivîsandin.

• Paşgirên reqeman (wekî “-an”, “-emîn”) bêyî bihnokê têne nivîsandin (mînak: 25an, 3yemîn, ne 25’an an 3’yemîn).

5. Peyvên Pêkhatî

• Peyvên ji du an zêdetir beşan pêk tên bi tîrê têne girêdan (mînak: ser-pel, roj-baş).

• Lê eger peyv bi demê re bûbe yek, bê tîrê tê nivîsandin (mînak: serok, rojname).

6. Bikaranîna Tîpên Mezin

• Tîpên mezin di destpêka hevokan de têne bikaranîn (mînak: Ez diçim.).

• Di navên taybet de (navên kes, cih, sazî) tîpên mezin têne bikaranîn (mînak: Kurdistan, Zeynep, Diyarbekir).

• Di sernavan de, tenê peyva yekem bi tîpa mezin dest pê dike, yên din biçûk in (mînak: Rojnameya nû ya kurdî).

7. Nîşaneyên Pirsê û Bangê

• Nîşana pirsê (?) di dawiya hevokên pirsî de tê bikaranîn (mînak: Tu diçî?).

• Nîşana bangê (!) ji bo nîşankirina hestên xurt an fermanan tê bikaranîn (mînak: Bise!).

8. Peyvên Biyanî

• Peyvên biyanî bi awayê dengê xwe yê Kurmancî têne nivîsandin (mînak: “televîzyon” wek televîzyon).

• Eger peyveke biyanî di Kurmancî de wekî xwe tê pejirandin, bi awayê orîjînal tê nivîsandin (mînak: internet fratern).

9. Rastnivîsîn

• Divê bal bê kişandin ku peyv bi awayê rast bêne nivîsandin. Mînak:

  • Rast: bûn (bûyin), çewt: bun.

  • Rast: dîtin, çewt: dîtîn.

• Herwiha, divê peyvên bi hev re girêdayî bêne nivîsandin (mînak: bêdeng, ne bê deng).

10. Paşgir û Pêşgir

• Paşgir bi gelemperî bêyî bihnokê bi peyvê re têne nivîsandin (mînak: kitabên, ne kitab’ên).

• Pêşgirên wekî bi-, di-, ne- jî bi peyvê re têne nivîsandin (mînak: bikir, diçim, nekir).

11. Veqetandina Hevokan

• Hevokên dirêj bi bihnokê an jî bi peyvên girêdanê (wek û, lê, yanî) têne veqetandin.

• Mînak: Ez dixwazim biçim, lê wextê min tune.

12. Nivîsandina Dîrok û Demê

• Dîrok bi awayê roja.meh.sal tê nivîsandin (mînak: 09.06.2025).

• Dem bi awayê saet:dêqe tê nivîsandin (mînak: 07:50).

Pêşniyaz

• Ji bo nivîsandineke zelal, hewl bide ku peyvên herî gelemperî û sade bikar bînî.

• Berî weşandinê nivîsa xwe kontrol bike da ku çewtiyên rastnivîsînê nebin.

• Eger di nivîsandina peyveke taybet de guman hebe, ferhengên standard ên Kurmancî (mîna Ferhenga Kurdî ya Înstîtuya Kurdî) bikar bîne.

Hemdî Apkan