ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Li çiyayên asê yên rojhilatê, li quntara Gola Wanê qralîyetek ji dayik bû: Urartu.
Di sedsala 1200an a berî zayînê de, bi hilweşîna Hîtîtan re ev şaristaniya bi hêz hate avakirin. Bi nivîsên li ser keviran hatine kolandin, bi kel û qelatên li ser lûtkeyên çiyayan hatine çêkirin û bi perestgehên pîroz ên ji bo xwedayê Xaldî hatine veqetandin, navê xwe di dîrokê de nivîsî. Ji sedsala 9an a berî zayînê û pê ve, Urartuyan dest bi bilindbûnê kir û li ser axên ji Qafqasan heta navçeyên Îranê belav bûn, desthilatdarî kirin.
Şerên bêwestan ên bi Asûriyan re, zîrekiya wan a leşkerî û endezyariyê hîn zêdetir xurt kir. Kitêbên bi nivîsa mîxî li ser keviran hatine kolandin, zimanekî bêhempa yê ku ji nivîsa Asûrî hatiye adaptekirin, eşkere kir. Gorên bi heybet ên wekî Altintepeyê û berhemên bronz ên bi hûrgilî hatine çêkirin, hostatiya Urartuyan di huner û pîşesaziyê de nîşan dide. Ev şaristaniya çiyayên bilind, di dawiya sedsala 7an a berî zayînê de bi awayekî efsûnî ji dîrokê wenda bû.
Lê belê kevir, bronz û efsaneyên ku li pey xwe hiştin, di bîra Anatolyayê de dijîn. Urartu, di binê siya çiyayan de veşartî, dengvedana şaristaniyekê ye — bi hêz, estetîk û hê jî tijî sirên nehatine çareserkirine.
