Çima zimanê Kurdî de devok pir in?

Zimanê Kurdî, wekî yek ji zimanên kevnar ên koma Hînd-Ewropî, xwedî dewlemendiyeke bêhempa ye, û yek ji taybetmendiyên wê yên herî berbiçav cihêrengiya devok û zaravayên wê ye.

Pirsên wekî “Çima di zimanê Kurdî de devok pir in?” bi rastî deriyê lêkolînekê li ser dîrok, erdnîgarî, çand û têkiliyên civakî yên gelê Kurd vedike. Ev cihêrengî ne tenê encama xwezayî ya pêşveçûna zimanî ye, lê di heman demê de nîşana jiyaneke dîrokî ya rengîn û têkiliyên kûr ên bi hawîrdorê re ye. Ji bo têgihiştina vê yekê, divê em li çend aliyên sereke yên zimanê Kurdî û çarçoveya wê ya dîrokî-çandî binêrin, da ku em fêm bikin ka çima devokên wê ewqas pir in.

Yek ji sedemên bingehîn ên cihêrengiya devokan di zimanê Kurdî de erdnîgariya berfireh a Kurdistanê ye. Gelê Kurd li herêmeke gelekî berbelav dijî, ku ji bakurê Iraqê heta rojhilatê Tirkiyeyê, rojavayê Îranê û bakurê Sûriyeyê dirêj dibe. Ev herêm xwedî çiyayên bilind, geliyên kûr, û deverên dûrî hev e, ku bi sedsalan têkiliyên di navbera civakên Kurd de sînordar kiriye. Ev yek bûye sedem ku her herêmek bi awayekî xweser zimanê xwe bi kar bîne û pêş bixe. Mînak, Kurdên li herêma Botanê, ku çem û çiyayên wê hene, bi devokeke Kurmancî ya taybetî diaxivin, ku dibe ku ji devoka Kurmancî ya li herêma Serhedê cuda be. Çiyayên Zagrosê, Torosê, an jî deverên wekî Dêrsimê, wekî dîwarên xwezayî kar kirine û di navbera civakan de cûdahiyên zimanî çêkirine. Ev cudahiyên erdnîgarî ne tenê bandor li devokan kirine, lê di heman demê de guhertoyên cihêreng ên peyvan, telaffuzê, û tewra rêzimanê jî derxistine holê.

Dîroka Kurdan, ku bi gelek şer, koçberî û dagirkeriyan ve hatiye teşe kirin, jî roleke mezin di cihêrengiya devokan de lîstiye. Kurd bi sedsalan di bin desthilatdariya împaratoriyên cuda de jiyane, wekî Osmanî, Safevî, û Qacarî, ku her yek ji van bandorên xwe li ser zimanê Kurdî hiştine. Mînak, têkiliyên bi zimanên Tirkî, Farisî, Erebî, û tewra Ermenî û Asûrî re bûne sedem ku peyvên nû bikevin zimanê Kurdî, lê ev peyv bi awayên cuda li gorî herêmê hatine pejirandin. Di heman demê de, koçberiyên bi zorê û veqetandina siyasî ya axa Kurdistanê di navbera dewletên cihê de bûye sedem ku civakên Kurd bi awayekî serbixwe zimanê xwe bi kar bînin, û ev yek jî cûdahiyên devokî zêdetir kiriye. Mesela, Soranî, ku li başûrê Kurdistanê û rojhilatê Iraqê tê axaftin, ji ber têkiliyên zêde bi Farisî û Erebî re, xwedî hin taybetmendiyên cuda ye ku ji Kurmancî cuda dibe.

Çanda devkî ya Kurdan, ku bingeha zimanê Kurdî bi sedsalan parastiye, jî faktoreke din e ku cihêrengiya devokan zêde kiriye. Zimanê Kurdî, heta sedsala 20’an, bi piranî zimanekî devkî bû, ku bi çîrokbêjî, stranbêjî, destan û gotinên pêşiyan dihat parastin. Her herêmek çîrok û şêwazên xwe yên îfadekirinê bi awayekî cihêreng pêş xistiye, û ev yek bandor li telaffuz, peyvsazî, û rêzikên hevokan kiriye. Mînak, destanên wekî “Mem û Zîn” an “Siyabend û Xecê” di herêmên cihê de bi guhertoyên cuda hatine gotin, û ev guherto bi xwe jî devokan dewlemend kirine. Herwiha, stranên dengbêjan, ku li her deverekê bi şêwazeke cihê têne gotin, di parastina cûdahiyên devokî de roleke girîng lîstine.

Têkiliyên bi zimanên cîran re jî bandoreke mezin li ser cihêrengiya devokan kiriye. Kurdî, ji ber cîhê xwe yê erdnîgarî, bi zimanên wekî Tirkî, Erebî, Farisî, û tewra zimanên Kafkasyayê re di têkiliyê de bûye. Ev têkilî bûye sedem ku hin peyv û avahiyên rêzimanî bi awayên cuda bikevin nav devokên cihê. Mesela, di Kurmancîya ku li bakurê Kurdistanê tê axaftin de, bandora Tirkî di hin peyv û îfadeyan de xuya dike, lê Soranî, ku li rojhilatê tê axaftin, zêdetir bandora Farisî lê heye. Ev têkiliyên zimanî ne tenê peyvan, lê di heman demê de telaffuz û şêwazên axaftinê jî guherandine, û bi vî awayî devokên cihêreng derketine holê.

Di dawiyê de, divê em bibêjin ku nebûna yekbûneke siyasî û çandî ya demdirêj di nav Kurdan de jî bûye sedem ku devokên Kurdî bi awayekî serbixwe pêş bikevin. Ji ber ku Kurd bi sedsalan di bin desthilatdariyên cuda de jiyane û sîstemeke perwerdehiyê ya yekgirtî ya bi zimanê Kurdî tunebûye, her herêmê zimanê xwe bi awayekî xweser parastiye. Ev rewş, her çendî cihêrengiyeke zimanî ya bêhempa afirandibe, lê di heman demê de bûye sedem ku devokên cuda bi awayekî xurt ji hev cihê bibin.

Bi kurtî, cihêrengiya devokên zimanê Kurdî encama tevliheviyeke erdnîgarî, dîrokî, çandî û civakî ye. Çiyayên bilind, têkiliyên bi zimanên cîran re, kevneşopiya devkî ya dewlemend, û dîroka siyasî ya parçebûyî hemû bi hev re bûne sedem ku zimanê Kurdî bi gelek devok û zaravayan ve bê xemilandin. Ev cihêrengî ne tenê nîşana dewlemendiya zimanê Kurdî ye, lê di heman demê de mîraseke çandî ya bêhempa ye ku divê bê parastin û nirxandin. Ger em vê cihêrengiyê wekî rengên paletekê bibînin, her devok rengekî cuda ye ku bi hev re bedewiya zimanê Kurdî temam dike.

Zemane Ezdînşêr