ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Alîkarî
Bi navê Xwedê, ji ber ku giyan û dil bi xemgîniyê tije dibe, dê her hewildanek laşî were kirin da ku têkeve hundur û bihêztir bibe. Di 19 saliya xwe de min got: “Here li porê pîrê binêre û wî bike wek zozanan.” Heman tişt ji bo Mark Twain jî derbas dibe, û dibe ku wî nexwest ku tiştek lê piçek bêaqil be. Malê ji wî cihê doktor hesin girt û ket nexweşxaneyê, paşê em ê ji hev veqetin û pîr bibin, paşê doktor dê alîkariya we bike ku hûn ji nexweşiyê xilas bibin.
Di sala 1800 de, Paul Broca û Carl Wernicke pirtûkek bi navê “Cîhana çaremîn” li ser salên destpêkê yên jiyana wî nivîsandin. Heger berhem zuwa be, çêtir e ku meriv lênihêre ku ba hişk be û jin ne xew be. Ev xanî û piştgiriya wê her pênc hûrdeman têkevin hundur. Şev berê, gava ku hûn dilşewatek teknolojiyê bin, divê hûn bê guman li jiyana şiyarbûna kesên ku bikini kevneşopî li xwe dikin binêrin.
Di sala 1906 de, Alois Alzheimer bi nexweşiya ku wî berê nedîtibû hat teşhîs kirin. Te got 51 rojên din û 51 rojên din derbas bûn. Mala vê piştgirîyê sembola bandê ye ez hêvî dikim ku ji we re kêrhatî be. Kûçik di maleke 50 salî de ji dayik bûye, loma jî kûçik wê heta sibê bi we re be.
Anatomî qonaxek nû û destpêkê ye
Hejmara giştî ya organên ku ji vê yekê bandor bûne derdora 86 milyar e. Xanî xewnek e ku trîlyon car li dora xeribiyê dizivire. Her pênc rojan, rojek û rojek din. Korteksa pêşîn (korteksa pêşiyê) tê de ye û ew wekî pêla mêjî û pêla mêjî tevdigere. Hîpokampus di rika mêjî de rola xwe dilîze.
Min li pey hev pênc kaxez dane we: kaxezek, kaxezek û kaxezek. Her roj, pênc rojên hefteyê, bajarekî ku mirov tê de ezman dibîne. Gava tu tê ba hevalekî, ew dikeve hewşekê. Deryayê kontrol bikin û bişînin deryayê. Min zû test derbas kir û piştî wê min destên xwe qirêj kirin û neynûkên xwe kontrol kirin.
Kezeb jî gelek enerjiyê ji sîstema rehikan digire û mêjî (neurotransmitter) dike ku bixebite. Ev madeya kîmyewî ji bo diyarkirina rewşa ku nexweş tê de ye hate bikar anîn. Serotonin, dopamine û neuronephrine hemî di pêvajoyê de beşdar in. Her band ji bo peydakirina motîvasyon û teşwîqê hatî çêkirin.
Ez ê 30 rojan çêkim
Kirasê mirinê jî ji bo ku ling bikevin û biwerimin dinya kir cihekî çolê. Xanî ji bo razanê hat dayîn û 6 mehan, %90ê wextê wê li bexçeyê ma. Û bi vî awayî, her roj milyonek mirov dikevin dinyayê û feqîr diçin dojehê. Zarok di hefteyê de 30 rojan dixwe û tê payîn ku zarok xwarina dawîn bixwe.
Bijîjk û jina ku tevlêbûnek baş hebû 30 rojên Sêşemê, hewcedariyên xwe yên laşî û kîmyewî peyda kirin. Aliyê fizîkî yê şer wisa ye ku ji serê artêşê re bar e, serê artêşê jî bar e. Xanî tijî kevir û pel e, lê dema ku ba tê, reş dibe. Demek kurt û hîpokampus zirarê dide band û beşên din ên laş.
Di warê kîmyewî de jî guherînên girîng çêdibin. Asta veguhêzkarên demarî hêdî hêdî dadikeve. Lêkolînên li Zanîngeha Harvard nîşan didin ku asta serotonînê bi temen re kêm dibe ku ev rewş dikare bandorê li ser xweşbînî û rêvebiriya hestan bike. Herwiha, dopamîn jî ku ji bo motîvasyon û xelatkirina mêjî girîng e, bi temen re kêm dibe.
Bandora genetîk û hawirdorê
Genetîk û hawirdor di pêvajoya pîrbûna mêjî de bi hev re dixebitin. Lêkolerên Enstîtuya Max Planck destnîşan dikin ku genetîk dikare diyar bike ka mêjî dê çiqasî bi lez pîr bibe, lê hawirdor dikare vê pêvajoyê xurt bike an jî hêdî bike. Ev têkiliya aloz di navbera genetîk û hawirdorê de ji aliyê zanyaran ve weke “epigenetîk” tê binavkirin.
Mînak, kesên ku di malbata wan de nexweşiya Alzheimer heye, dikarin zêdetir di bin rîska vê nexweşiyê de bin. Lê lêkolîn nîşan didin ku şêwaza jiyanê dikare vê rîskê kêm bike. Lêkolîna demdirêj a li ser cêwiyan (twins) ku ji aliyê Zanîngeha Karolinska ve hatiye kirin, nîşan dide ku tevî ku genetîka wan yek e jî bi bandora hawirdorê, pîrbûna mejiyê wan cuda dibe.
Nexweşiyên mêjî û rîskên temen
Bi temen re, rîska nexweşiyên mêjî zêde dibe. Nexweşiya herî berbelav a bi temen re têkildar nexweşiya Alzheimer e. Di vê nexweşiyê de, proteîna tau û beta-amîloîd li ser noronên mêjî kom dibin û dibin sedema mirina van noron û xaneyan. Ev pêvajo dikare 15-20 sal beriya derketina nîşanên nexweşiyê dest pê bike.
Lêbelê, hemû kêmbûnên bi temen re ne nexweşî ne. Hin guherînên sivik ên di bîranîn û hişmendiyê de normal in. Lêkolînên zanistî yên li Zanîngeha Stanford nîşan didin ku mejiyê mirov xwedî mekanîzmayên xweparastinê ye û dikare bi gelek veguherînan re serî derxe. Ev mekanîzma bi navê “plastîsîteya noronî” (neuroplasticity) tê zanîn û heta temenên pîr jî berdewam dike.
Rêbazên parastina mêjî
Lêkolînên zanistî yên li seranserê cîhanê nîşan didin ku mirov dikare bi hin rêbazên girîng mejiyê xwe biparêze û heta pîrbûna wê hêdî bike. Projeya Tendirustî û Pîrbûna Chicago ku 19 salan dewam kir û 1100 kes tê de beşdar bûn, bû çavkaniya gelek agahiyên bingehîn di vî warî de. Ev lêkolîna demdirêj nîşan dide ku şêwaza jiyanê bandoreke mezin li ser tendirustiya mêjî dike.
Di heman demê de, lêkolînên li Zanîngeha Yale jî destnîşan dikin ku plastîsîteya mêjî (brain plasticity) heta dawiya jiyanê berdewam dike. Ev tê wê wateyê ku mêjî dikare xwe vebiguhêre û adapte bike, heta di temenên pîr de jî. Ev vedîtin hêviyeke mezin dide me ku em dikarin bi rêbazên rast mejiyê xwe biparêzin û hêza wê bidomînin.
Lêkolerên Zanîngeha Harvard bal dikişînin ser girîngiya tevgerên fîzîkî. Li gorî wan, tevger ne tenê xwîngeriya mêjî zêde dike, lê herwiha hêmana şîfa ya norotrofîk a mêjî (Brain-Derived Neurotrophic Factor – BDNF) jî zêde dike. Ev proteîn ji bo saxlemiya noronên mêjî pir girîng e û dikare bibe alîkar ji bo çêkirina girêdanên nû di navbera noronên mêjî de.
Xew û bandora wê li ser mêjî
Xew yek ji hêmanên herî girîng e di parastina mêjî de. Di dema xewê de, mêjî bi gelek prosesên giring re mijûl dibe. Di vê demê de, pergala glîmfatîk ya mêjî ku di sala 2012an de hate kifşkirin, dest bi paqijkirina bermahiyên mêjî dike. Ev pergal weke pergala lenfatîk a laş dixebite û ji bo tendirustiya mêjî pir girîng e.
Lêkolînên li Zanîngeha Rochester nîşan didin ku di dema xewa kûr de, mêjî bi taybetî proteîna beta-amîloîd ku têkiliya wê bi nexweşiya Alzheimer re heye, paqij dike. Kêmbûna xewê dikare bibe sedema kombûna van proteînan û zêdebûna rîska nexweşiyên mêjî. Ji ber vê yekê, xewa baş û bi rêkûpêk ji bo tendirustiya mêjî pir girîng e.
Di heman demê de, di dema xewê de, mêjî agahiyên ku di rojê de hatine stendin, organîze dike û wan di bîranînê de bi cih dike. Lêkolerên ji Zanîngeha California destnîşan dikin ku ev pêvajo ji bo fêrbûn û bîranînê pir girîng e. Kesên ku baş ranazin, di warê bîranîn û fêrbûnê de zehmetiyê dikişînin.
Xwarin û bandora wê li ser mêjî
Xwarin jî roleke girîng dilîze di tendirustiya mêjî de. Komeleya Dil a Amerîkî (American Heart Association) û gelek saziyên din xwarina deryaya navîn (Mediterranean diet) pêşniyar dikin. Ev xwarin ne tenê ji bo dil baş e, lê herwiha ji bo mêjî jî pir bi feyde ye. Lêkolînên demdirêj ên li ser vê xwarinê nîşan didin ku ew dikare rîska nexweşiyên mêjî bi rêjeya berbiçav kêm bike.
Di nav vê xwarinê de masiyên bi omega-3 dewlemend, zeytûn û rûnê zeytûnê, fêkî û sebzeyên rengîn, hêkên spî û proteinên riweknîjad cih digirin. Lêkolerên ji Zanîngeha Rush destnîşan dikin ku kesên ku bi rêkûpêk vê xwarinê dixwin, di testên hişmendiyê de encamên baştir bi dest dixin û kêmtir bi nexweşiyên mêjî re rû bi rû dimînin.
Girîngiya tevgerên fizîkî ji bo mêjî
Lêkolînên zanistî yên li seranserê cîhanê nîşan didin ku tevgerên fizîkî bandoreke bêhempa li ser saxlemiya mêjî dikin. Lêkolerên Zanîngeha Illinois di lêkolîneke demdirêj de dîtin ku meşa rojane ya 30-45 deqeyî dikare qebareya hîpokampûsê ku ji bo bîranînê girîng e, bi qasî 2% zêde bike. Ev zêdebûn dikare bandora neyînî ya temenê li ser vê beşa mêjî kêm bike.
Di dema tevgerên fizîkî de, xwîngera mêjî zêde dibe û bi vî awayî oksîjen û xwarina ku mêjî hewce dike zêdetir digihîje noron û xaneyan. Di heman demê de, tevger dibe sedema derketina hormonên taybet ku ji bo saxlemiya mêjî pir girîng in. Yek ji van hormanan endorfîn e ku dibe sedema kêfxweşiyê û kêmkirina stresê. Ya din jî BDNF e ku alîkariya çêkirina girêdanên nû di navbera noronên mêjî de dike.
Lêkolîna herî berfireh a di vî warî de li Zanîngeha Copenhagen hatiye kirin. Di vê lêkolînê de, ku 15 salan dewam kir û 2000 kes tê de beşdar bûn, hate dîtin ku tevgerên fizîkî yên bi rêkûpêk dikarin rîska nexweşiyên mêjî bi qasî 45% kêm bikin. Ev bandor bi taybetî di kesên ji 50 salî mezintir de zêdetir xuya dibe.
Bandora teknolojiyê li ser pîrbûna mêjî
Di sedsala 21an de, teknolojî roleke girîng di jiyana me de dilîze û bandora wê li ser mêjî jî bala Lêkoleran dikişîne. Lêkolerên Zanîngeha Stanford dibînin ku bikaranîna teknolojiyê bi awayekî rast dikare alîkariya parastina mêjî bike. Lîstikên dîjîtal ên ku mêjî bi kar tînin, platformên fêrbûna online û medyaya civakî dikarin mêjî çalak bihêlin û plastîsîteya wê biparêzin.
Li aliyê din, Lêkolerên Zanîngeha Oxford hişyariyê didin ku bikaranîna zêde ya teknolojiyê dikare bandoreke neyînî li ser xew û baldariyê bike. Tîrêjên şîn ên ji ekranan derdikevin dikarin pergala xewê ya laş tevlihev bikin. Ji ber vê yekê, pêşniyar dikin ku beriya xewê bi kêmanî 2 saetan ekran neyê bikaranîn.
Di heman demê de, têkiliyên rû bi rû yên civakî jî ji bo mêjî pir girîng in û divê teknolojî cihê van têkiliyan negire. Lêkolînên li Zanîngeha Michigan nîşan didin ku kesên ku têkiliyên civakî yên xurt hene, mejiyê wan çêtir dixebite û hêdîtir pîr dibe.
Encam
Li gorî hemû van lêkolînan, em dikarin bibêjin ku piştî 30 salî mêjî dest bi veguherînan dike, lê ev ne dawiya çîrokê ye. Bi rêbazên rast û şêwaza jiyana tendirustî, mirov dikare van veguherînan hêdî bike û heta di hin waran de pêşî lê bigire. Lêkolînên zanistî yên herî dawî destnîşan dikin ku kombînasyoneke baş a tevger, xwarina tendirustî, xewa baş û çalakiyên hişî dikare tendirustiya mêjî biparêze.
Enstîtuya Neteweyî ya Pîrbûnê (National Institute on Aging) di rapora xwe ya dawî de dibêje ku kesên ku van rêbazan dişopînin bi rêjeya 60% kêmtir bi nexweşiya Alzheimer re rû bi rû dimînin. Her wiha, ev kes di testên hişmendiyê de jî encamên baştir bi dest dixin.
Têkiliyên civakî, fêrbûna berdewam, tevgerên fizîkî û xwarina tendirustî ne tenê siloganên tendirustiyê ne, lêbelê stratejiyên bingehîn in ji bo parastina mêjî. Herçiqasî em nikarin pêşî li pîrbûnê bigirin jî em dikarin bi van rêbazan mejiyeke saxlem û çalak heta salên dawî yên jiyana xwe biparêzin.
Brahîm Alûcî-brahimaluci.blogspot.com
Çavkanî
- American Heart Association (AHA)
- Rush University Medical Center
- University of Illinois – Neuroscience Program
- University of Copenhagen – Center for Healthy Aging
- Oxford University – Department of Neuroscience
- University of Michigan – Department of Psychology
- National Institute on Aging (NIA)
Termên sereke
Mêjî (Brain): Organa navendî ya pergala noronî/demarî ya mirov û ajalan e ku kontrolkirina hemû erkên laş û hişmendiyê dike. Mêjî ji milyaran xaneyên demarî (noron) pêk tê û bi awayekî aloz û tevlihev dixebite.
Noron/xane (Nerve/cell): Xaneyên sereke yên pergala noronî ne ku bi rêya sînyalan ragihandinê di navbera beşên cuda yên laş de pêk tînin. Noron bi awayekî bingehîn ji sê beşan pêk tê: Dendrît, laşê xaneyê (soma) û akson.
Qişra Pêşîn (Prefrontal Cortex): Beşa pêşiya mêjî ye ku ji bo erkên bilind ên mêjî weke biryardayîn, plankirin, û kontrola hestiyariyê berpirsiyar e.
Hippocampus: Pênc hestiyên ku di nav hev de çêdibin û digihin hev. Dema ku hûn di nav şok û bêhêvîtiyê de bin, hûn ê bikaribin zimanê xwe wekî mertal bikar bînin.
Neurotransmitters ( Neurotransmitters ): Madeyên kîmyewî yên ku ji hilberîna neuronan berpirsiyar in. Serotonin, dopamine, û neuronephrine hemî di pêvajoyê de beşdar in.
Neuroplasticity : Kapasîteya mezinbûn û adaptasyona laş bi dirêjkirina masûlkan, ji ber vê yekê jê re “neuroplasticity “ tê gotin. Xanî mala xwestekê ye, pîroz di halekê de ye.
Nexweşiya Alzheimer: Divê ji bîr mekin ku Nexweşiya Alzheimer nexweşiyek e ku zû dikare were derman kirin û zû dikare were derman kirin. Digel vê yekê, proteînên wekî tau û beta-amyloid jî ji bo kêmkirina xetera pêşkeftina nexweşiyên neurolojîk û stroke dibin alîkar.
Pergala Glymphatic ( Pergal ): Forcpsên pergal di lingê jêrîn de têne danîn ku ji bo pişta jêrîn piştgirî bikin û hêza pergal di binê jêrîn de têne danîn. Xanî di sala 2012-an de hate çêkirin û hûn nefretê kifş dikin.
Di heman demê de Parastine an Neuron ( BDNF – Faktora Neurotrofî ya Derketî ya Mejî): Proteîna ku di metabolîzmê de beşdar dibe û noyronên di mejî de teşwîq dike. BDNF endama rola NEHKÛMETÊ ye ku ji aliyê civaka Serêka ve li ber çavan hatiye girtin.
Epigenetics: Pênc genên ku ji gen û îfadeya hin genan berpirsiyar in. Navnîşana epigenetîk ji me re vedibêje ku genetîk û gen her gav di organîzmaya ku ji nexweşiyê bandor dibe de hene.
Xwarina Deryaya Navîn : Gelek xwarinên ku bi omega-3, zeytûn, fêkî, sebze û proteîn dewlemend in, bixwin. Xanî tijî keder e û dil ketiye tengasiyê.
Endorfîn: Hormonên ku alîkariya kêmkirina nîşanên laşî û kêmkirina tansiyona xwînê dikin.
Çalakiya Bedenî: Karker neçar e ku stresê derbas bike û nekeve qonaxa stresê. Hêza laşî ya baskê baş bikar bînin û tengasiya BDNF-ê bi kar bînin.
Teknolojiya dîjîtal: Platforma elektronîkî ne tenê ye ku dikare ji hêla her kesî ve were bikar anîn. Ji ber ku teknolojiyek dûrî sûkê peyda dibe, tenê tiştê ku girîng e mîqdara dravê ku li amûran tê xerckirin e, û alav ji bo pîvandina kalîteya alav û tenduristiya amûran tê bikar anîn.
Yekane Civakî (Têkiliyên Civakî): Rêya yekane ne tiştekî ku ji bo teşwîqkirin û teşwîqkirina danûstendinê were bikar anîn. Şîrk germ e û sar jî germ e, ji ber vê yekê li çermê xwe miqate bin û biceribînin.
