ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Fyodor Dostoyevskî (1821-1881), nivîskarekî Rûsî yê navdar e, ku di wêjevaniya cîhanê de wekî yek ji mezintirîn romannûsan tê naskirin. Jiyana wî tijî serpêhatî, têkoşîn û bandorên kûr bû, ku ev yek di berhemên wî de jî xuya dike.
Destpêka Jiyanê
Dostoyevskî di 11ê çiriya paşîn a 1821ê de li Moskowê ji dayik bû. Bavê wî, Mîxayîl, bijîşkekî hişk û alkolîk bû, dayika wî Mariya jî ji malbateke dewlemend, dilovan û olî bû. Malbata wan heft zarok bûn, û Fyodor di nav şertên dijwar ên malê de mezin bû. Piştî mirina dayika wî di 1837an de, ew çû dibistana leşkerî ya li St. Petersburgê, lê dilê wî her li ser edebiyatê bû. Di 1839an de bavê wî bi awayekî gumanbar mir, ku ev bûyer bandoreke mezin li ser wî kir û dibe sedema yekem nobetên wî yên epîlepsiyê.
Kariyera Wî ya Edebî
Dostoyevskî di 1843an de ji dibistana leşkerî derçû û bû efser, lê salek şûnde dev ji karê leşkerî berda da ku bibe nivîskar. Romana wî ya yekem, Merivên Reben (İnsancıklar) (1846), bi pesnê rexnegiran hate pêşwazîkirin, ku wî wekî “Gogolekî nû” bi nav kirin. Lê belê, berhemên wî yên paşê (mîna Öteki û Ev Sahibesi) ne ewqas serketî bûn, û ev yekê morala wî daxist.
Girtîgeh û Sirgûn
Di 1849an de, Dostoyevskî ji ber têkiliya wî bi komeke rewşenbîrî ya li dijî dewletê (Koma Petraşevskî) hate girtin. Piştî çar mehan di zindanê de, ew û hevalên wî bi cezayê mirinê hatin mehkûmkirin. Di 22ê kanûna 1849an de, li qada Semyonovskê, dema ku leşker amade bûn gulebaranê bikin, cezayê wî di kêliya dawî de hate guhertin û ew şandin sirgûnê li bajarê Omskê, Sibîryayê. Çar sal di nav şertên giran ên girtîgehê de derbas kir, ku ev serpêhatî di berhema wî Notes from the Dead House de cih digire. Ev tecrûbe wî ji aliyê felsefî, olî û psîkolojîk ve gelek guherand.
Jiyana Paşerojê û Berhemên Mezin
Piştî sirgûnê, Dostoyevskî vegeriya St. Petersburgê û dest bi nivîsandina berhemên xwe yên herî navdar kir. Romana Suç ve Ceza (Crime and Punishment) (1866) li ser psîkolojiya tawankar Raskolnikov disekine û yek ji şaheserên wî ye. Berhemên din ên girîng ên mîna Budala (The Idiot) (1869), Cinler (Demons) (1872), û Birayên Karamazov (The Brothers Karamazov) (1880) mijarên felsefî, exlaqî û olî bi kûrahî vedikolin. Notlar ji Binerdê (Notes from Underground) (1864) jî wekî destpêka edebiyata egzîstansiyalîst tê pejirandin.
Jiyana Kesane û Nexweşî
Dostoyevskî di jiyana xwe de bi gelek zehmetiyan re rû bi rû ma, di nav de epîlepsî, xizaniya darayî û qemara wî ya tund. Ew du caran zewicî; zewaca wî ya duyem bi Anna Snîtkîna (1867) re bû, ku bû alîkara wî ya herî mezin. Anna ne tenê pirtûkên wî amade dikir, lê di heman demê de rêveberiya malî ya malbatê jî dikir û piştgiriya wî di dema nexweşiya wî de kir.
Mirin û Mîras
Dostoyevskî di 9ê sibata 1881ê de li St. Petersburgê ji ber nexweşiya pişikê mir. Berhemên wî, ku psîkolojiya mirovî, têkoşînên exlaqî û pirsên felsefî vedikolin, bandoreke mezin li ser wêjeya cîhanê kir. Ew wekî yek ji nivîskarên herî xwendî yên cîhanê tê hesibandin, û berhemên wî hîn jî bi mîlyonan mirovî bandor dike.
Berhemên Serekî
-
Merivên Reben (İnsancıklar) (1846)
-
Şevên Sipî (White Nights) (1848)
-
Notlar ji Binerdê (Notes from Underground) (1864)
-
Suç ve Ceza (Crime and Punishment) (1866)
-
Qumarbaz (The Gambler) (1866)
-
Budala (The Idiot) (1869)
-
Cinler (Demons) (1872)
-
Birayên Karamazov (The Brothers Karamazov) (1880)
Pirtûka wî ya herî naskirî Sûc û Ceza ye. (1866) Ev pirtûka wî Medenî Ogut wergerandiye Kurmancî. Çend berhemên wî bûn fîlmên sînemayê. Çîroka wî ya bi navê Şevên Spî (Belye Nochi, 1848) di sala 1993an de ji aliyê Firat Cewerî ve hatiye wergerandin.
Çandname
