ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Di çanda kurdan de, bi taybetî di jiyana koçer û şivanên zozanan de, kon ne tenê maleke demkî ye, lê ew sembola azadiyê, koçeriyê û hevgirtina bi xwezayê re ye. Kon wekî “malê herî” an jî konê reş tê naskirin û bi sedsalan e ku beşeke girîng a jiyana me ye. Min di havîna borî de li zozanên bilind, cara yekem konê reş ji nêz ve dît û fêm kir ku ev çand çiqasî kûr û pratîk e.
Çawa kon tên çêkirin?
Materyala bingehîn a konan hirîyê bizinên reş e. Bizinên reş ên ku li çiyayên Kurdistanê tên xwedîkirin, hirîyê wan stûr, dirêj û berxwedêr e. Pêşî mêr hirîyê bizinan ji hev vedireçînin. Piştî wê, jin hirîyê dişon, paqij dikin, dizivirînin û dikin têl bi têl. Ev têl li ser tezgahên kevnar ên darîn tên hirîkirin. Kon ji parçeyên fireh ên ku jê re lat tê gotin, tên çêkirin. Her lat firehiya 40-60 cm ye û dirêjahiya wê dikare bigihîje 10-15 metran. Ev lat tên dirûtin û bi hev ve tên girêdan da ku banê konê mezin çêbibe. Dîwarên kon jî carinan ji hiriya bizinê an jî ji qamîş û darên sivik tên çêkirin. Kon pir sivik in, lê di heman demê de pir saxlem in. Hirîya bizinê de taybetmendiyeke ecêb heye: dema baranê tê, hirî diwerimin û avê nahêlin bikeve hundir; di havînê de jî hewayê hênik dihêle û di zivistanê de germahiyê diparêze.
Çawa kon tên vegirtin (sazkirin)?
Vegirtina kon karê mêran e û pir zû tê kirin, ji ber ku jiyana koçerî ye. Pêşî darên piştgir (stûnên darîn ên sivik) tên danîn. Bi gelemperî du an çar stûnên navendî yên bilind hene, û li dora wan stûnên piçûktir. Banê konê ji hirîyê bizinê li ser van stûnan tê belavkirin û bi benên stûr tên girêdan. Dîwar tên danîn û bi kevir an darên piçûk tên girtin da ku ba û baranê nehêlin. Tevahiya kon di nav 1-2 saetan de tê vegirtin. Dema koçê, kon bi hêsanî tên rakirin û li ser pişta ker, hesp an jî qantiran tên barkirin. Ev sivikbûn û lezbûn jiyana koçeran pir hêsan dike.
Di jiyana mirov de çi rolê dilîze?
Kon di jiyana koçer û şivanên zozanan de ne tenê stargehek e, ew mal e. Di kon de zarok tên dinyayê, mêvan tên pêşwazîkirin, şîr tê doşandin, mast û penêr tê çêkirin, stran tên gotin û çîrok tên vegotin. Li zozanan, kon navenda jiyanê ye: sibê bi dengê pez radibin, êvarê li dora agirê kon kom dibin û hevaltiyê dikin.
Kon mirovî hînî sebrê, hevkariyê û jiyana bi xwezayê dike. Ew parastina li hember sar, germ, baran û bayê dike. Di heman demê de, kon sembola çanda koçeriyê ye – azadî, tevger û girêdana bi erdê re. Îro jî, her çend gelek koçer vegeriyane gundan an bajêran, lê hîn jî li zozanên bilind ên wekî Hesendîk, Çiyayê Cûdî an jî zozanên Serhedê, konên reş wekî berê têne vegirtin û jiyan berdewam dike.
Ji ezmûna min a li zozanan, tiştê herî bedew ew bû ku di kon de mirov xwe pir nêzî xwezayê hîs dike. Tu carî qîrîna trafîkê an ronahiya elektrîkê tune; tenê dengê çûkan, bayê û kenê zarokan heye. Kon ji min re bû ders ku jiyan dikare bi pir hindik tiştan jî dewlemend be, heta ku mirov bi hev re be û bi xwezayê re li hev be.
Çanda konan ne tenê kevneşopiyeke kevn e, ew parçeyekî zindî yê nasnameya kurdî ye. Ew me hîn dike ku em dikarin bi xwezayê re bijîn, ne li dijî wê. Ez hêvî dikim ku ev çand her tim bijî û zarokên me jî carekê jî di bin konê reş de şevê xwe derbas bikin, da ku fêm bikin ka jiyana rastîn çiqasî zehmet û xweşik e.
Zozan Dewlemend
