Analîzek li ser romana “Sê gav û sêdarek”

“Destmêja nimêja li mizgeftê av divê; destmêja nimêja azadîyê re xwîn divê.”

-Jan Dost, Sê Gav û Sêdarek-

Jan  Dost wek nivîskarekî kurd xwedî pênûsek bi hêz e. Wek her tim vê carê di berhema xwe ya bi navê ‘’ Sê Gav Û Sêdarek ‘’  jî  xweş û çêj bi kar anîye, ku ew xweşbûna ji hinav û dilên kurdî dotîye, ji  sedî  sed bi fikr û hestên kurdewarî  nivîsîye.  Di vê berhemê de behsa dema dawiya jiyana Şêx  Se’îdê Kal  ya li ber sêdarê dike.

Mijar û navberoka di vê  berhemê de  behsa dawiya jiyana Şêx Se’îdê Kal  ya ku çend saet ma ye jê re ku bê darde kirin dike. Şêx Se’îdê Pîran  li ber sêdarê,  mehkûmê mirinê di navbera çend kêliyan de ji zarotiyê heya bi kalbûna wî de wî li ber sêdarê radiwestîne; xwestek, hêvî, keder, êş û zar; hezkirin, evîn û  xeyalên wî  tevde wek mîna gulokek tayê hevrêşîmî  ku neqetandî   bê girêk  li hevudû dipêçe û dixe rû û rengê keseyatîyek bê hemba. Evîna  kalekî, serkêşê serhildêrekê,  hezkirina azadî  û serxwebûna gelê wî  di kesayetiya keça ciwan ya bi navê Perîxanê  de dide rû. Bi heman rengî mijara navberoka berhemê jî li ser vê yekê dihûne.

Di berhema ya bi navê ‘’ Sê Gav û Sêdarek ‘’ ê di  destpêkê de mîna mirovekî  di  rêze de  nêzî  kalê Şêx Se’îd  dibe.  Her ku pêş de diçe wî dixe asta pîrozî.

Dema mirov pirtûkê dixwîne di  wê demê de di warê çandê, cil û berga, rewşa siyasî,  aborî û mirovahiyê de agahdar dibe. Weke di warê siyasî de têkilîya Enqere û devletên der û dor dike mijar; nerînên dewletên der û dorê û  nêzîkayiya wan ya li ba tevgera kalê Şêx Se’îd tîne berçav. Wek  ku  mebûsê kurd Yusif Ziya,  genarêlê bê artêş Xalît Begê Cibrî bi bîr dixe.  Ji bilî wê wek;  ( mêvanek girîng di rêde bû. Yusif Ziya Beg, kurê  Hecî Suad, mebusê Bedlîsê yê berê di meclisa Enqere de, Endamê Kurdistana Te’alî  Cemiyetî  û helbestvanê rojnameya Rojî Kurd û Jînê, xebatkarên  Komelya Îstiqlala Kurdistanê,  di rê de bûn. 3 gav û 3dar pel:143)  rêxistinbûyina  Kurda jî nişan dide,  her wiha  rewşa siyasi ya wê demê şanî mirov dide.

Ev berhema,  bi awayekî herekbarî û naverokek hevgirêdayî,  hevokên xwe bi şêweyek hunerî  bi  kar aniye. Di çarçova navberokê û teşê de jî bi avayekî  xweş  li hevûdû honandiye

Di çarçova nirxandinê de, berhema  bi navê (Sê Gav û Sêdarek) ê li ser şêwaz û teşeyê  de  wek ku me li jêr rawe kiriye em dikarin  wê binirxînin.

ŞÊWAZ: Di vê berhemê de nivîskar şêwaza berhemê hem li ser realîzmê û hem jî li ser sembolîzmê  bi teşeya romana dramatîk bi kar aniye. Jibo ku em binê vê şîroveya xwe tije bikin divê  beriyê  em bi çend xalan û şîroveyan behsa realîzmê û sembolîzmê  bikin

Realîzm: Realîzm ji hevoka Fransizî  ya  ‘’ realîte ‘’  bi wata  ‘’ rastiyê ’’  tê. Wateya realîzmê bi tevahî  ji  feraseta ku  ji ber fikara   behs kirina  xwezayê, mirova  û bûyera   bê xweş kirin û zêdekirinê  di hunerê de bê kirin. Bizava Realîzmê li hember bizava romantîzm wek  mîna  bizavekî pertekî  li Fransayê di serê sedsala 19. de ketiye nav edebîyatê.

Hin Taybetiyên Realîzmê:

a) Pejirandina şêweya zimanekî  zexm û  bijarte: Nîvîskarên realîst gelekî  girîngîyê didin ziman, şêwe û teşe ya berhemên wêjeyî. Jiber ku nivîskarên realîst dixwazin  hûnerên xwe bi awayekî  şênber  û hûnerî (estetîk )  bînin ziman.

b) Hûnandina bi kar anîna ’’rastî ‘’ û ‘’xweşikbûn ’’ ê ya li ser hûnerê: Di realîzmê de hûner ji bo ‘’xweşikbûn’’  ê   û  ‘’rastiyê’’    Di hûnerê de bi kar anîna ji bo  sincên olî an jî  pêk anînek cîvakî nahewînin.  Nîvîskarên realîst rastiyê bi awayekî hûnerî (estetîk) tîne ziman

c) Tixûbkirina bûyeran: Di berhemên realîst de honandina bûyeran ji  bûyerên rojane û  di reze de  pêk tên. Bûyer bi awayekî  zexm   xwe dispêre têkiliya sedem û encamê. Cih nade tesadûfê û awartebûna bûyeran.

d) Girîngdayîna cih û derdorê û pêşdarî (teswîr): Nivîskarên realîst ji ber bi fikarbûna rastî û çavdêriyê,  bûye sedem ku di berhemê wan de têgehên  cih û derdorê  girîng be û di heman demê de  ji ber  k u  cih û derdor li ser  jiyana mirovan  bandorek derûnî dihêle  bûye sedem ku  baldarî  pêşdarîyê bibin. Realîstan;  cih û derdor  û  dinya şênber  çawa  xwûya  dike bi wî awayî bi xêzikên  rast   pêşdar dikin (teswîrkirin).

e) Objektîfî (camidî): Peywîra nîvîskar  ‘’rastî ’’ ya  ku çavdêriya wê dike divê wê ‘’rasti’’ yê tucarî xera neke, neguhere  zêde xweş (mublaxa)  neke û ‘’ rastî ‘’ çawa be wusa wê bîne ziman.

Romana Dramatîkî: Li şûna ku bûyerên dawî  lê nayên  ji alî vebêjer  ve bi piranî  bi  awayê teknîka ‘’sehneyî / nîşandanî ‘’  ve  tê honandin.  Bûyer  ne  bi gotin û behskirinên  vebêjer  ve  tê gotin;  li gor bi beranîna çavên xwendekar  ango bi awayê ku li ber çavên  xwendekar  bûyer,  dîmenekî  tê zindî  kirin.  Çarçova wê dihone  û tê dramatîze kirin.  Romanên dramatîzeyî;  di çarçoveya ‘’dem, cih û war’’  de hatiye tixûp kirin. Di çarçova bûyerên rojane,  di rêzê de û  li ser  tecrûbeya derûnî ya leheng radiwest e.

Realîstên Navdar û Berhemên Wan:

Stendhal  (1782- 1842 )  Sor û Reş, Manastira Parma

Honore de Balzac (1799-1842 ) Baba Gorîot, Eugenîe Grandet

Fusrave Flaubert (1821 – 1880 ) Madam Bovary, Salambo, Sê çîrok

Îvan Turgenyev ( 1818 -1883 )Li gund Heyvek, Rudîn,Nîşeyên Neçîrvankî

Danîel Defoe (1859 -1731)  Moll Flanders, Robînson Crusoe,Roxano

Pîştî ku hinekî  şîroveye realîzm û romana dramatîkî hat kirin, em dikarin edî di vê çarçovê de berhema bi navê ‘’Sê Gav û Sêdarek’’ê bi  çend xalan bi nirxînin.

Di berhemê de tixub kirina bûyeran: Bûyerên di berhemê de derbas dibe bi awayekî awarte derbas nabe. Bûyer  ji tiştên  di rêze de û rojane ve pêk tê, di berhemê de cih ne daye bûyerên dervî aqil, tesadûfî û metelbûyînê. Berhem, spartiye têkîlîya sedem û encamek zexm kirî. Sedema  şeniqandina Şêx Se’îd û hevalên wî serî rakirina li dij rêveberiya  Enqerê ye. Jiber ku li dijî Rêveberiya Enqerê serî radike tê darde kirin. Encam şeniqandina serhildêran û têkçûna  serhildanê ye.

Pejirandina şêweya zimanekî zexm û  bijarte: Divê berhemê de zimanekî bijarte û zexm bi kar hatiye anîn.  Mînak:  ‘’ Şêx her sibe ku radibû cama wê ya weke kivarekê hilpekiyayî bi desmalkekê pak dikir, toza şoreşê ji ser radikir û digot: Xwezî  me Kurdan weke te zanîbûya dem çi ye û çawa dizîvire (rûpel 33) Alên kesk beyreqên ku di nîvê de rojeke zer  weke siya şêx ya li ser berfê bi dû de dikişiya, li ba bûn û guldanka ferfurî ya Sewrê li ser maseyên xeyalên herkesî  ji  nûve hate vejandin (rûpel 174) Piştî ku şer germ bû,  artêşa Rus û çeteyên Ermeniyan  weke şapên berfê  ji  jor de hatin xwar.  Her tişt dan berxwe. (rûpel  120 )‘’

Girîngdayîna cih û derdorê û pêşdarî: Di berhemê de bi piranî cih û derdor li ber sêdarê ye. ‘’Pişta serbazê ku berî  deqeyekê sitûyê şêx  xiste werîs û gavekê du gavan dûr ket, weke wî ezmanê ku wê mexrîbê reşayî  ketibûyê, xuya kir (rûpel 190)  Elîfa mirinê ya daleqiyayî bi sêdarê ve  êdî nêzîk bûbû eger destên şêx berdayîbûna û bixwesta bi xeleka wî werîsê rûn kirî bigire di karibuya. (rûpel 75)‘’

Di Berhemê de objektîfbûn (camîdî): Di vê berhemê de behsa têkçûna serhildanê, serkeftina rêveberiya Enqere li dij serhildêran bi awayekî objektîf ( Camîdî) behs dike. Mijarên ku di berhemê de derbas dibe  kesên ku bixwazin li ser lêkolîn bike dê bikaribe bi awayekî  bi zanyarî  û bi belge di derbarê wan agahî û mijarên di berhemê de derbas  dibe bi dest bixe. Mîna ku behsa şandeyê ku Şêx Se’îd şandibû bal  Seyîd Riza ve. ‘’ Li wir li mala birayê wî, qasidê wî yê çûbû ba Seyîd Riza jî hat (rûpel 164) Çend roj çûn, ji hêla başûr leşker kişiyan, ew ji  Mêrdînê dihatin. Fransiyên li biniya xeta trênê, destûr dane artêşa nehan ku ji Anatolê bi trênê heta Mêrdînê were (rûpel 180 )‘’ Di rûpela 180an de behsa derketina leşkeran ya ji başûr. Ev yek jî di dema li hevkirina peymana di navbera rêveberiya Enqerê û Fransa de  pêk tê. Vê yekê jî  merev di berhemê de objektîfbûnê (camîdî) dibîne.

DI BERHEMÊ DE HONANDINA ROMANA DRAMATÎKÎ:  Wek ku me li jor şîrovekirina  romana dramatîkî  kiribû  vê berhema jî romana dramatik e. Dema ku  merev honandina teşeya romanê bide ber çav  di berhemê de wê bê dîtin kû; nivîskar  dema behsa bûyeran dike  bûyera  zêde dirêj nake, dem û bûyeran bi tixûb dike ku  bi xwendina berhemê re bûyer û dem li ber çavên xwendevan zîndî dibe. Wek em dikarin şerên  li derdora bedenên Amedê,  girtina Şêx se’îd, behsa Seyîd  Riza, sertêdanên mêvanên Şêx  se’îd, Yusif  Ziya  helbestvanên Rojî  Kurd û Jînê  hwd…  mînakan nîşan bidin. Her çiqas nivîskar behsa van kesan û wekî dinê jî kiribe  zêde di derbarên wan de tû agahiya nade. Lebelê dema xwendekar dixwîne hin dîmen di serê xwendevan de zîndî dibe û  hinek pêşî kirin (teswîr ) tê ber çavan.‘’Mêvanekî girîng di rê de bû. Yusuf Ziya Beg, kurê Hecî Suad,  mebûsê meclîsê yê berê di meclîsa Enqerê de, Endamê Kurdistan Tealî Cemiyetî   û  helbestvanê rojnameya Rojî Kurd û Jînê, xebatkarên Komeleya Istiqlala Kurdistan (Azadî), di rê de bû (rûpel 143) ‘’

Nivîskar di berhemê de Şêx se’îd  serleheng   bijartiye  û derûniya Şêx Se’îd  derdixe pêş. Di heman demê de ji bilî Şêx Se’îd navên derbas dibe bêyî  ku zêde behsa wan bike  mîna bavê Şêx Se’îd  Şêx Mehmûd,  hevalê wî yê feqetiyê Xalis, Xidrê Bohtî, Qeymeqamê Licê,  Yusuf Ziya Beg wek fîgûrên baş yê alîkar, Qasim Beg û Îbrahîmê Hec Elî jî  yê nebaş  nîşan daye. “ – Ez benî meraq neke,  ev Îbrahîmê Hec  Elî  ye, milîsek e, heşayî hûzûra  cenabê te, edebsîzekî  derehanê ye! (rûpel 168) ‘’ Nivîskar çiqasî tû agahiya di derbarê wî milîsê de nabêje lebelê hin tişt tên berçavên xwendevan û di mejî de pirs û nîşan  çêdibe.

Nivîskar berhem   li ser  deh beşa ava kiriye. Van beşa di hindir zik hev de em dikarin bi du beşî  bi hesibînin.

Çar beşên berhemê yên pêşî  bi beşekê  ku bi hesibînin, ev beşa ji zarotiya Şêx Se’îd  despêka jiyan, feqetî, evîna wî  û despêka naskirina  netewbûnê,  birina Şêx Se’îd ya ber  bi sêdarê  ve behs dike. Di vê beşê de derûniya serlehengê berhemê Şêx Se’îd   tîne berçavên xwendevanan û li ber çavên wan şênber dike.  ‘’ Wî xwest pirsa saetê ji her du serbazan bike lê got: Dibe ku ew gûman bikin ez ji tirsan vê pirsê dikim, de bila ez biçim mirinê bêyî ku zanibim saet çende ! (rûpel  34) Gava wî ya yekem di jiyanê de nedihat bîra wî lê dayîka wî gelek caran jêre bi kêf behsa wê gavê dikir:

Kurê min te sala xwe temam nekiribu  tu  meşiyayî ! ( rûpel 31 )   Perîxanê rabû bi bejna xwe ya weke Elîfekê dirêj, derket ku xwarinê bîne. Wî jî tîpên xeyalên xwe bi du elîfa weke şaxekî rast de, mîna teyrikan firandin (rûpel 75 ) ‘’

Her şeş beşên dawî yê berhemê jî behsa têkilî û tevgerên sîyasî,têkçûna serhildanê  sedemên têkçûnê û dawî anîna li jiyana Şêx Se’îd dike.‘’ London bê gav bû ku ew jî kevirekî ji hêla xwe de, biavêje guldanka ku êdî derizî  bû û çipîskeke biçûk dê ew hûrhûrî  bikira (rûpel 131)   Û herduyan di havîneke  germ de  xwe gihandin kurê Şex Ubeydullahê Nehrî, Seyîd Ebdulqadir, endamê mezin di Kurdistan Tealî Cemîyetî de li  Stembolê  (rûpel 130 ) Kursîyê sêpa ji bin lingên wî  kişand, pirsa wî ya şor di devê wî yê ziwa de berî wî  xeniqî  (rûpel 202 )‘’

Piştî ev tespîta em vê yekê jî nişan bidin kû nivîskar bi avayekî  hunerî  dem,cih û war, derûniya lehenga, bi hevgirêdana bûyeran, sedem û encam  bi tixûp kiri ye û  cih neda ye pêşîdaniya (teswîr) zêdayî  ya  fizûlî.

Di vê berhemê de bizavên bi piranî ku bi kar hatiye anîn ji bîlî realîzmê bizavê sembolîzmê ye

Sembolîzm:  Di dawiya çarîka sedsala  XIX. de  bizavekî ku tiştên  ‘’rasti ‘’ tên xuyakirin yê ku veşarî  li paş wê ‘’rastî ‘’ yê  bi avayekî ahengî û bi hin  têgehan bi xwendevanan dide hîs kirin. Sembolîzm   bizavekî kesane ye,  li hember bizava Parnasîzmê derketi ye.

Çend Taybetiyên Sembolîzmê:  Vegotin ne bi awayekî zelalî  lê bi sembolan (têgehan) ve tê gotin. Grîngiyê dide xeyalan,  ji gotinê zêde,  nêzî  honandina musîkiyê ye. Hestan dixe xweşikbûnê.  Xwe bi hêza hestên nivîskar û xwendevan ve dihone.

Çend Sembolîstên Navdar û Berhemên Wan: Edgar Allan Poe (1809-1849)  Kêzika Zêrîn, Eureka, Charles Baudelaîre (1821-1867 )  Çîçekên Xerabiyê, Vaye Dilê min, Esrar Û Heşîş

Stéphane Mallermé ( 1842-1898)  Xwedayên Berê, Helbest,

Ji ber ku ravekirina  realîzm û sembolîzmê ne mijara me ye; em zêde li ser vê babetê ranawestin  ji bilî ev çend mînak û rawe kirinên kurtasî  ve. Jibo ku em mijara xwe ya honandina  berhema  bi navê ‘’Sê gav û Sêdarek ‘’ ê li ber çava raxin  me jî bi kurtasî behsa bizavên realîzm, sembolîzm û romana dramatîze kir.

Eger em vegerin ser honandina berhemê ya teşeyî  li gor rawe kirin û nîşanên Sembolîzmê; em dikarin berhemê di vê çarçovê de rave bikin:

Di berhemê de bûyera evînê ku pêk hatiye;  bi rastî ew hezkirin û evîn ne hez kirina jinekê an keçekê ye.  Ew evîn û hezkirina Şex Se’îd; evîn, hezkirin û cangoribûna  ya li ba  gelê  wî ye. Desmala Perixanê jî nîşan û têgeha serhildanê ala rengîn bi xwe ye.  Wêranbûn bêkesbûna di kesayetiya Perîxanê de,  perişanbûn û şerpezebûna gelê Şêx Se’îdê Kal  dide der. Dema desmala Perîxanê di destê Qasim beg de dibîne kû reşgemarî bûye wê jî mirov dikarin ku îxanetkarên di nava gelê kurd de nav û nîşanê kurda çawa xera kirine bixwînin.  ‘’Her mudîrê hepsê jêr e  digot:  Şêx Efendî, ew ne desmale,  ew ala ku we di isyana xwe de hildida ye, nabe ku dîsa têkeve destên  we! Niha Qasim Beg pê xwêdana xwe dadimale  (rûpel 194)‘’ jixwe di dadê  de tîne ziman:  ‘’ ji bo ku ezê bêm kûştin ne xemdarim. Ez kêf xweşim ku  di ber ola xwe û gelê xwe de têm kûştin. Û ne xema min e gava ku misilman werim kuştin, bi çi awayî yê kuştina min ji bo Xwedê, ez tirsa xwe şanî dijminê xwe nakim, ne ji stûxwariyê ye. Vegera min li ba xwedê ye…sê gav û sêdarek rûpel:197) ’’ Ew vê helwesta xwe tîne ziman.

Bi heman rengî çawa me di çarçova bizavê sembolîzmê li jor nîşan da ku  evîna Şêx  Se’îd ya li ba Perîxanê ne evîndariya li ba keçek şênber e,  evîna wî  wek di  kesayetiyek jinê  di kesayetîya perîxanê de hatiye şênber kirin.  Rastîya di paş  vê evînê de  evînek razber e ango evîna bîr û bawerî, welat û gelê  Şêx Se’îd e. Ji bilî vê yekê di vê çîroka de gelek rê û rêbazên wêjeyî ku li gor pîvanên bizava sembolîzmê bi kar anîye. Wek ku di nava gelê kurd  de kew têgeha îxanetê tê dîtin. Dema neçîrvan diçe neçîra kewa, neçîrvan kewekî /kê  di kozikê de girê dide. Dema ew nêrkew/mêkew   di kozikê de dixwîne kewên ku dengê wê/wî  dibhîze xwe lê digre û  dikevin kemînê. Ev yek ji bo Qasim Beg bi kar aniye (Û refek kew ji bin sakoyê Qasim Beg firiyan …sê gav û sêdarek rû:191) Qasim  Beg hevlingê Kalê Şêx Seî’dê  nemir bû. Bi bêbextî û îxaneta Qasim Beg re dema ku  wê derbasî  Îranê bibûna dîl dikevin.  Di berhemê de behsa Xidirê Bohtî û hevalê Şêx  Se’îd yê feqetiyê  Xalisê  Feqe û avêtina wan ya gwîza ku davêjin ser quban dike.  Ev mînakan li  ser  pîvanên bizavên sembolîzmê rudinê. Ew gwîzên ku davêjin ser qubê  di vir de gwîz ermanç bîr û bawerî  qedera gelê kurd temsîl dike. Qub jî welatê kurda erdnigariya wan temsîl dike. Xidirê Bohtî û Xalisê Feqe  jî serhildêr û pêşkêşê gelê kurd temsîl dike. Çawa pêşkêş û serhildêrê kurd  mîna gwîzên ser qubê di berxwe didin û nadin  ku ji bo  li ser welatê xwe  qeder û armanca gelê  xwe ava bikin mixabin di têkoşîna xwe de bi ser nakevin.‘’ Piştî,ew  Dewrêşê Bohtî  her  în dihate ber mizgefta Muşê, li hewşa mizgeftê di binê qubê de radiwestiya ( rûpel 59 )  Dewrêş bêyî lê binere got:  ev ne salek e,belê ev bîst sal in kurê min,kesî  jî ne pirsîyê ev tu çi dikî ? Vaye şikur te pirsî, ez jî  dê bersiva te bidim: Ev gwîza Bedirxan paşa ye, gwîza mîrê Botanê ye  feqe, gwîza hêvîyên wî  yê pelîxî ye. Lê aaaaaaxx ez çi bikim!  Sûc ne sûcê gwîzê ye   sûcê qubê ye  loooo. (rûpel 59 )

Xidirê Bohtî bi xwe wîjdan û xîreta netewî ya ku di nava dilê şêx û mirovên xwedî  heman  fikr û ramanê ne. Bi ku de diçe ew deng di gûha de dike zingîn. Çiqas Xidirê Bohtî di nava qeşê de di qefili û dimire jî lê cardin di rengî hevalê wî  yê xwendinê Feqe Xalis  derdikeve pêş wî. Ev yek jî nîşanî bîst û heyşt serhildanê kurda dike kû  her serhildanek,  serhildana beriya xwe şopandiye.

Elîfê wek destpêk û dawî yê,  jiyan û mirinê nişan dide. Kalê Şêx Se’îd  di despêka jiyana xwe li ba bavê xwe dibêje elîf.  Bedewbûna hezkiriya xwe  dişîbîne bedewbûn û rastbûna elîfê. Sêdarên li ber hatiye çikandin ku wê bibe sedema mirna wî, wê şerîta  bi dohn rastbûna wê dişibîne elîfê.

Di vir de  hûnera ku bi têgehan li dij hev e;  wek mirin, destpêka jiyanê  evîn û êş di heman têgehê de bi  têgeha ser tîpa elîfê berhev kiriye.

Bi heman rengî di  berhemê de şêwazên ku pêk aniye yek jê şêwaza wêjeya sûmerî û yewnanî ya serdema antîkî   ye. (xwedayan gûhên xwe kirtibû.  Xwedê gûhê xwe şîma kiribû. Xwedayên tirsonek û newêrek hwd)  disa di vir de  di navbera şêwaz û navberokê de nakokî heye. Weke di mijara jiyana mirovekî zanayê xwedî ola Îslamê de bêje;   xwedanê tirsonek,  guhê xwe şima kiribû,  ji hêlekê  ve jî bêje ez diber ola xwe gelê xwe de têm kuştin ne xem e. Di çarçova van hevokan de bawerîyên li dijhev bi kar aniye.

Merev wek nîşekê jî bibêje ku berhema tê nirxandin  ew berhem dibe ku sedî sed   ne dibin bandora bizavekê ango du bizavan de be dibe ku nîşanên sê çar bizavan tê de peyda bibe.  Wek di berhemekê de ji bizavên realîzm, sembolîzm, fiturîzm  dadîzm û hwd jî hebin.

✍️ Şoreş Xursî

About ziman

Edîtorê malperê - 2 (Nivîs sererastkirin û weşandinê dike)

Check Also

Gelî lokmanû hekîman! Bigihêjin hewara me ku “harbûn” koka me diqelîne!

-Analîza pişaftinê wekî curyekî harbûnê û “teoriya vegera genetîka pişaftî”- Naverok Peşek 1. Pênasekirina “pişaftin” û “harbûn” ê 2. …

Bersivekê Binivîsêne

Epeyama we nayê weşandin. Required fields are marked *