Destpêk
Di sala 1952an de, Frantz Fanon di berhema xwe ya Çerm û Maskeyên Reş û Spî de nîşan da ku kolonyalîzm ne tenê saziyeke siyasî û aborî ye — ew di heman demê de mekanîzmayeke kûr a derûnî ye ku nasnameya mirovê kolonîzebûyî ji binî hildiweşîne. Ev têgihiştina kûr rê li ber pirsyareke bingehîn vedike: Dema ku kolonyalîzm komekê ‘dermirov’ dike, rêbazên wê çi û kîjan in? Û çima ev rêbaz ne tenê bi zordarî û neheqiyê re xuya dibin, lê di heman demê de bi ‘berzkirin’ û ‘paqijkirinê’ re jî xwe nîşan didin?
Dema em rewşa Kurdan di vê çarçoveyê de dinirxînin, du formên sereke yên dermirovkirinê xwe nîşanî me didin. Forma yekem dermirovkirina klasîk a neyînî ye: komê wekî ‘ajel’ an ‘kêm’ nîşan dide. Forma duyem dermirovkirina erênî ye. Ev têgeh di xebatên N. Haslam (2006) û J. Vaes û hevkarên wî (2012) de bi kûrahî hatiye lêkolînkirin. Cûdahiya sereke ev e: Ev forma duyem komê ne wekî ‘tiştekî jêrîn’ pêşkêş dike, lê wekî tiştekî ‘jorîn’ û ‘spehî’ — pîroz, pak, bê guneh. Lê encam di her du rewşan de yek e: mirov ji ‘kirdeyê siyasî’ û ‘aktorê akilmend’ derdikeve û bê hêz dimîne.
Di vê nivîsê de em ê bi rêbazeke derûnkolînerî hewl bidin ka çawa dermirovkirina erênî li ser kurdan dixebite û çawa ev mekanîzma bi têgeha ‘dûrkirina sincî’ (moral exclusion) — ku Susan Opotow di sala 1990an de pêşxistiye — ve girêdayî ye. Armanc ne tenê dahûrîneke bîrdozî ye; di heman demê de nîşandana bandorên pratîk ên vê mekanîzmayê ye li ser azadiya siyasî û vîna (îrade) civakî ya kurdan e.
Rûyên Dermirovkirinê
Di derûnnasiya civakî de, Haslam (2006) du formên dermirovkirinê ji hev cuda dike: dermirovkirina ajalî û dermirovkirina mekanîstîk. Di her du rewşan de, armanc yek e: koma armanckirî ji gerdûna sincî derdixin, da ku tundûtûjiya li dijî wan hêsantir bibe û kêmtir bê pirsîn û vekolîn (Bandura, 1999).
Fanon (1963) di berhema xwe ya Erdê Lanetkirî de vê pêvajoyê wekî ‘ajelkirin’ê binavkiriye: Kolonîzebûyî wekî ajel tê dîtin û ev nêrîn hemû formên şidetê li hember wî rewa dike. Mînakên dîrokî eşkere ne: Kolonyalîzma Rojavayî Reşan wekî ‘prîmat’ pênase kir; Almanya ya Nazî Cihûyan wekî ‘kêzik’ binavkir; di jenosîda Rewandayê de, Tutsî ji aliyê radyoyê ve wekî ‘mozên sor’ hatin binav kirin. Di rewşa kurdan de jî ev ziman — ‘ker’, ‘hovên herêmê’, ‘mirovên bi boçik’ — hê ji bîranîna gelek takekesan neçûye.
Dermirovkirina Erênî
Lê di rewşa kurdan de pêvajoyeke din a kûrtir û têkûztir jî xwe nîşan daye. Haslam (2006) nîşanî me dide ku dermirovkirin ne her dem bi ‘dadî’ ji bo komekê dixebite. Ew dikare bi rêyeke girêkî jî bixebite: Koma armanckirî ne wekî tiştekî ‘kêmtir ji mirovê siruştî’ tê xuyang kirin, lê wekî tiştekî ‘zêdetir’ — pîroz, pak, nêzîkî xwedayî.
Vaes û hevkarên wî (2012) ev têgeh berfireh kiriye û nîşan daye ku ‘dermirovkirina erênî’ di pratîkê de heman encam dide ku dermirovkirina neyînî dide: Komê ji rola kirdeyê siyasî ya serbixwe derdixe. Kurd di vê nêrînê de ne wekî ‘xulamên gunehkar’ tên dîtin, lê wekî ‘lehengên pîroz’ ên ku divê ji siyaseta ‘kirêt’ ya dinyayê dûr bimînin.
Ev nêrîn di jiyana rojane de wisa xuya dibe: Gava ku kurd gavên stratejîk diavêjin da ku bijîn û dewletbûna xwe pêk bînin, ev gav yekser wekî ‘xayintî’ an ‘kirêtkirina paqijiya mazlûmiyetê’ tên şirove kirin. Lê dema ku neteweyên din ên herêmê heman stratejiyên pragmatîk bi kar tînin, ew wekî ‘aqilmendiya siyasî ya xwezayî’ tê qebûlkirin. Ev veguherîna standarda du-alî ne bêbingeh e — ew pêkhateya sîstematîk a aqilê kolonyal e.
Dûrkirin Sincî
Opotow (1990) têgeha ‘dûrkirina sincî’ bi kûrahî pêşxist. Li gorî wê, dûrkirina sincî ew rewş e ku tê de koma armanckirî ji gerdûna sincî tê derxistin — ango ew ji derdora mirovên ku ji wan re dad û maf têne sepandin, dertên. Ev rewş ne tenê tundûtûjiya fizîkî rewa dike; di heman demê de tundûtûjiya sembolîk jî rewa dike — têgeheke ku Bourdieu (1991) pêşxistiye: hêzeke ku hest û ramana mirovan li gorî arezû û xwesteka serdestê şikl û şemal dide.
Di rewşa kurdan de, ev dûrkirina sincî bi rêya dermirovkirina erênî dixebite: Kurd ji ber ‘bûna’ xwe ji gerdûna sincê ya pratîkî tên derxistin. Ew ‘pir pîroz’ in ku biryarên dinyayî bigirin; ‘pir pak’ in ku bi hêzên din ên herêmê re hevbendiyê saz bikin. Di vê çarçoveyê de, her gaveke stratejîk a ku kurd diavêjin wekî ‘xirabikirinek’ê tê şirovekirin — ne ji ber ku ji sinc dûr e, lê ji ber ku ji ‘rola sincî ya ji wan re hatiye veqetandin’ dertên e.
Kolonîzasyona Hestan
Dimensyoneke taybetî ya vê dûrkirina sincî ew e ku ne tenê çalakiyên siyasî, lê hestên takekesane jî dikeve bin kontrolê. Freud (1917) di xebata xwe ya ‘Şîn û Malxulyanî’ de nîşanî me da ku şîn pêvajoyek e ku bi rêya wê mirov windahiyê dipejirîne û jiyanê berdewam dijî. Lê gava ku ‘mafê şîna kê heye’ ji aliyê hêzên derveyî ve tê destnîşankirin, ev bi xwe dibe curekî tundûtûjiya derûnî.
Di pratîkê de ev mekanîzma wisa dixebite: Gava ku desthilatdarekî ku gelek kurd kuştiye dimire, hestên xwezayî yên kurdan — kêfxweşî, arambûn, hêvî — yekser tên şermezarkirin. Hiş û aqilê kolonyal ferman dide: ‘Divê hûn ji bo vê mirinê şînê bigrin.’ Ev yek ne tenê hestên kurdan red dike — ew kolonîzasyona xweza û nav-xwebûna mirov e. Gava ku hestên xwezayî ji we tên standin û hestên ji derveyî hatî li şûna wan tên sepandin, ev winda kirina bingehîn a nasnameya xwebûna xwe ye.
Kolonîzasyona Hişê Hundir
Yek ji aliyên herî kûr ên vê mekanîzmayê ew e ku kolonîzasyon ne tenê ji derveyî dixebite — ew dikeve nav hişê mirov bixwe jî. Fanon (1952) nîşan da ku mirovên kolonîzebûyî gelek caran arezû û xwestekên serdestan wekî arezû û xwestekên xwe qebûl dikin. Di psîkanalizê de ev pêvajo wekî ‘xwewekdîtina bi êrîşkar’ re tê binavkirin — têgeheke Anna Freud (1936) pêşxistiye.
Di rewşa kurdan de, ev xwewekdîtin dikare bi awayê jêrîn xuya bibe: Parçeyek ji elîta siyasî ya kurd bixwe jî îdiayên ‘ontolojîk’ pêşkêş dike — ku kurd ‘bi xwezayê ve’ ne ji bo dewletê ne, an xwedî ‘feraseteke bilind’ in ku pêwîstiya wan bi hêzê tune. Ev axaftin — herçiqas ji devê kurdan bixwe were — di rastiyê de nêrîna kolonyal ji nû ve dûbare dike. Dema hiş û aqilê kolonyal bi serketî di hundirê mirov de cih digire, xwe bi zimanê ‘paqijiya xwedayî’ vedişêre.
Lacan (1977) têgeha ‘yê-Din’ bi kar tîne da ku nîşan bide çawa kirde xwe bi rêya çavên ‘yê-Din’ ava dike. Gava ku kurd wêneyên xwe yên ji hêla kolonyalî ve ‘hatiye çêkirin’ qebûl dikin, ew di rastiyê de xwe di nav çarçoveyeke ji derveyî hatî de mehkûm û mexlûb dikin. Riya rizgariyê ji du xalan derbas dibe: Pêşî, nas kirina vê mekanîzmayê; dûvre, biryara ku ev wêne neyê qebûlkirin.
Encam
Ev dahûrîn nîşanî me dide ku di rewşa kurdan de du formên dermirovkirinê bi hev re dixebitin. Forma yekem — ajelkirin — kevn û eşkere ye û dîroka xwînê ya xwe heye. Forma duyem — dermirovkirina erênî û ‘pîrozkirin’ — nûtir û sinikertir e, ji ber ku xwe wekî rûmetdana kurdan pêşkêş dike, lê di pratîkê de azadiya siyasî ya wan kêm dike.
Dûrkirin sincî ya Opotow û kolonîzasyona hestan bi hev re pergaleke aloz û tevlihev ava dikin ku tê de kurd tenê di yek mercî de dibin ‘mirovekî mafdar’: ku di rewşa pasîf û qurbanê bêguneh de bimînin. Gava ku kurd wekî kirdeyê siyasî yê akilmend xuya dibin — ango gava biryarên stratejîk digirin, hevbendiyên pragmatîk ava dikin an hestên xwezayî yên xwe eşkere dikin — ew yekser ji gerdûna sincî tên dûrxistin/derxistin.
Ji nêrîna psîkanalizê, riya rizgariyê ne ji rêya ‘bûneke mezintir’ derbas dibe, lê ji rêya ‘vegeriya bingeha mirovî ya xwebûna xwe’. Winnicott (1965) têgeha ‘hawirdora gihiştî’ bi kar tîne da ku bingehên geşedana saxlem a kesiyetê rave bike: Mirov pêwîstiya wî bi cîhekî heye ku tê de dikare hem hestên xwe yên rastîn derxe, hem jî biryarên xwe yên serbixwe bigire. Ji bo kurdan, ev ‘hawirdora gihiştî’ ne tenê doza axê ye — ew doza mafê xwebûna kirdeya mirovî ye jî.
Termên Sereke
Dermirovkirin (Dehumanization) Pêvajoya ku tê de komek yan takekesek ji rewşa mirovbûnê tê derxistin — an bi wêne, yan bi ziman an jî bi pergalê. Armanc: tundûtûjiya li dijî wê komê hêsantir bibe û kêmtir bê pirsîn.
Dermirovkirina Neyînî (Negative Dehumanization) Koma armanckirî wekî tiştekî kêmtir ji mirovê siruştî tê pêşkêşkirin — ajelî, xeternak, “kêzik”. Ev forma klasîk û eşkere ye.
Dermirovkirina Erênî (Positive Dehumanization) Koma armanckirî vê carê wekî tiştekî zêdetir tê pêşkêşkirin — pîroz, pak, bêguneh. Xuya dike rûmet e, lê encam heman e: kom ji rola kirdeyê siyasî tê dûrxistin.
Dûrkirin Sincî (Moral Exclusion) Rewşa ku tê de kom ji “gerdûna sincî” tê derxistin — ango dad û mafê ku ji mirovên din re tê dayîn, ji wan re nayê dayîn. Têgeha Susan Opotow e.
Tundûtûjiya Sembolîk (Symbolic Violence) Têgeha Pierre Bourdieu. Zordariya ku ne bi destê laşî, lê bi ziman, çand û normên civakî tê kirin — mirov xwebixwe bindest dike bêyî ku hay jê hebe.
Kirdeyê Siyasî (Political Subject) Mirov an komek ku mafê biryargirtinê, stratejîkirinê, reftar û tevgerê heye. Dermirovkirin vê rolê ji komê distîne.
Xwewekdîtina bi Êrîşkar (Identification with the Aggressor) Têgeha Anna Freud. Mirovê kolonîzebûyî hêdî hêdî nêrîna serdest wekî ya xwe qebûl dike — dibe dijminê navxweyî (hundirîn).
Yê-Din (The Other) Têgeha Jacques Lacan. Kirde xwe ne bi ser-bi-xwe, lê bi rêya çavê “Yê-Din” — civak, serdest, hêza derveyî — ava dike. Gava wêneya ji derveyî hatî tê qebûlkirin, kirde azadiya xwe winda dike, dibe heyber.
Kolonîzasyona Hestan (Colonization of Emotions) Dema ku ne tenê çalakî, lê hestên mirov jî tên kontrolkirin — ” mafê şînê yê kê heye, mafê kêfxweşiyê yê kê heye” ji derveyî tê destnîşankirin.
Hawirdora Gihiştî (Holding Environment) Têgeha D.W. Winnicott. Cîhê ewle yê derûnî ku tê de mirov dikare hem hestên xwe yên rastîn derxe, hem jî biryarên xwe yên serbixwe bigire. Ji bo kurdan, ev hem fizîkî hem jî siyasî ye.
Çavkanî
Bandura, A. (1999). Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193–209.
Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power. Harvard University Press.
Fanon, F. (1952). Black skin, white masks (C. L. Markmann, Werg.). Grove Press.
Fanon, F. (1963). The wretched of the earth (C. Farrington, Werg.). Grove Press.
Freud, A. (1936). The ego and the mechanisms of defense. International Universities Press.
Freud, S. (1917). Mourning and melancholia. Di The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Cilt 14, r. 243–258). Hogarth Press.
Haslam, N. (2006). Dehumanization: An integrative review. Personality and Social Psychology Review, 10(3), 252–264.
Jung, C. G. (1921). Psychological types. Princeton University Press.
Lacan, J. (1977). Écrits: A selection. Norton.
Opotow, S. (1990). Moral exclusion and injustice: An introduction. Journal of Social Issues, 46(1), 1–20.
Vaes, J., Leyens, J. Ph., Paladino, M. P., & Miranda, M. P. (2012). We are human, they are not. European Review of Social Psychology, 23(1), 64–106.
Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. International Universities Press.
