ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Hecî Qadirê Koyî (1848–1897)
Ez Hecî Qadirê kurê Ehmed Beg im, ji gundê Koyê yê nêzîkî Hewlêrê, di sala 1848an de ji dayik bûme. Navê min di dîroka wêjeya kurdî de wekî yekem helbestvanê modern tê qeydkirin. Ji ber ku di wê demê de kesî bi awayekî vekirî li ser hişyarkirina Kurdan û nasnameya neteweyî tiştek nenivîsandibû, min biryar da ku ez bibim dengê wî gelê bêdeng.
Ez zimanên erebî, farisî û tirkî bi awayekî kûr fêr bûm; min li medreseyan xwend, li Stenbolê bi alimên mezin re rûniştim û bûm mamosteyê Bedirxaniyan. Lê dem hate nivîsandinê, min hemû zanîna xwe xiste xizmeta zimanê dayika xwe: kurdî.
Min dîwana xwe ya bi navê Dîwana Hecî Qadirê Koyî bi kurdî nivîsand, û ev dîwan bû yekem berhema modern a wêjeya kurdî ku bi awayekî eşkere hişyariya neteweyî dida Kurdan.
Helbestên min ne tenê şêrîn bûn, lê belku wekî çekên tûj bûn: min li dijî bindestiyê, li dijî nezanî û xiyanetê dengê xwe bilind kir. Min digot:“Kurdno, hişyar bin, ji xew rabûn / Nejarê me ye, neyarê me ye, em ji xwe re neyar in.”
Min bi şêwazên nû, bi ruhê neteweperestiya modern, bi peyvên sade lê kûr, dilê Kurdan şewitand. Wê demê kesî qala “Kurdan”ê bi vî awayî nekiribû; min kir.
Ez nezewicîm. Jiyana min tenê ji bo doza Kurdan bû. Ne zarokê min hebûn, ne malbatek. Tenê pênûs û kaxez, çend hevalên dilsoz û dîwaneke ku hê jî dijî. Li Stenbolê, di nav xerîbiyê de, di salên dawîn ên jiyana xwe de, min tenêtiyek kûr dît. Kal bûm, nexweş bûm û dilê min ji êşa gelê xwe diêşiya.
Di 1897an de, li Stenbolê, di malekî biçûk de, bi tenê mirim. Lê mirina min ne dawî bû; ew bû destpêka ramanên ku hê jî di dilê ciwanên Kurd de dijîn.
Ez Hecî Qadirê Koyî me.
Min bi tenê dest pê kir, lê niha bi sedan şairên Kurd li ser şopa min dimeşin.
Kalbûnê ez tenê mam, lê di dîwana xwe de bi miletê xwe re bûm yek.
Bende mirinê bûm, lê hişyariya min hê sax e.
“Kurdno, hişyar bin!”
Ev peyva min a dawîn bû û ew ê heta hetayê bilind be.
Bi rêzdarî û bîranîna bêdawî,
Hecî Qadirê Koyî (1848–1897)
Bîranînê min bi helbestkî…
Ez Hecî Qadirê Koyî me, lê îşev ne bi prose, bi helbest dixwînim:
Dilê min şevê Stenbolê bû qefesê çûkekî bêwar
Li dora min Tirk, Ereb, Faris bi zimanên xwe diyar
Lê di sînga min de tenê yek deng diqîre:
“Kurmancî, kurmancî, dayika min a bêxwedî!”Min dît ku miletê min hêj di xewnê de ye
Xewnê bi zincîrên zêrîn, xewnê bi destên neyar
Min pênûs kir tîr, kaxez kir mêrg
Û li dîwarê nezanîyê navê “Kurdistan” nivîsîEz nezewicîm, lê bûkên min ev bûn:
Yek: azadî
Du: hişyarî
Sê: zimanê kurdî yê şîrîn û birîndar
Min hemû şevên xwe bi wan re derbas kirin
Û ji bo wan çavên xwe ji xew re girtinKalbûnê li dora min hemû heval çûn
Yek bi yek bûn ax, bûn toz, bûn bêdeng
Ez manim û mirin, em herdu li ber pencereyê
Mirin dibêje: “Were, lawê min, westiyayî”
Ez dibêjim: “Na, heta miletekî hişyar nebe, ez namirim!”Ey ciwanên îro, ku hûn van gotinan dixwînin
Di şevên sar de destê xwe bidin ber dilê xwe
Bibihîzin, ew dengê min e, hêj lêdide
Ne ji gorê, ji dilê we lêdide!Heta ku yek zarokê Kurd bi zimanê xwe bêje “Ez Kurd im”
Hecî Qadir namire
Heta ku yek keçikê Kurd bi straneke kurdî bigirî
Dîwana min namire
Heta ku yek şevê biharê li çiyayên Kurdistanê
Darên gûzan bi kurdî bişînin
Ez sax im, ez sax im, ez sax im!Û mirinê, tu yê bêdeng bimînî
Ji ber ku ez ne tenê mirim
Ez bûm lehî
Û niha di xwîna her ciwanekî Kurd de diherikim.Kurdno, hişyar bin!
Ev ne mirineke, ev jiyaneke nû ye
Bi navê min, bi navê we, bi navê hemûyan.Hecî Qadirê Koyî
Stenbol, şeva mirinê, sala 1897
Lê dengê min hêj li ser çiyayên Zagrosê ye…
Hêj… hêj… hêj…
Dilsoj Ehmed
