Analîzek li ser Helbesta “Gulnameya” Şêx Ebdurrehmanê Aqtebî

Pêşgotin

Şêx Ebdurrehmanê Aqtebî (Şêx Evdirehmanê Axtepî), yek ji helbestvanên girîng ên edebiyata Kurdî ya klasîk e, ku bi berhemên xwe yên mîstîk û evînî di nav mîrata wêjeyî ya Kurdan de cihekî taybet digire. Helbesta wî ya bi navê “Gulnameya” yek ji van berhemên girîng e ku bi zimanekî şîrîn û sembolîk bedewiya evînê, xwezayê û têkiliya giyanî bi Xwedê re vedibêje. Ev maqale dê bi awayekî analîzkirî naverok, şêwe, sembolîzma, û girîngiya wêjeyî ya helbestê binirxîne, herwiha dê bandora wê ya li ser edebiyata Kurdî û çandê jî bê nirxandin. Armanca vê nivîsê ew e ku bi zimanekî zelal û kûr helbestê ji aliyê edebî û çandî ve bê analîzkirin, û ji bo lêkolîner û xwendevanên eleqedar bibe çavkaniyeke dewlemend.

1. Naveroka Helbestê:

Evîn, Xweza û Mîstîsîzm Helbesta “Gulnameya” bi tevahî li dora sembola gul vedigere, ku di nav çanda Kurdî û edebiyata mîstîk de cihê xwe yê taybet heye. Gul di vê helbestê de ne tenê semboleke bedewiyê ye, lê di heman demê de semboleke evîna pak, nazik û giyanî ye ku têkiliya mirovî bi afirîner re vedibêje. Di destpêka helbestê de, Şêx Ebdurrehman bi zimanekî teşbîhî behsa “lebê gul”, “çehra gul” û “tena gul” dike, ku ev yek nîşana têkiliya kûr a evîndarê bi evîna xwe re ye. Ev teşbîhên xwezayî ne tenê bedewiya fizîkî ya evîndarê temsîl dikin, lê di heman demê de hinareke giyanî jî vedigirin, ku ev yek taybetmendiyeke helbestên mîstîk ên Kurdistanê ye. Di beşên paşîn ên helbestê de, Şêx Ebdurrehman sembolên wekî bilbil, çem, û çiya jî bikar tîne, ku ev yek têkiliya mirovî bi xwezayê re zelal dike. Mînakî, rêzên “Mîsle bilbil bê hişî yare gulendamîm çîra / Çunkî giso xelqedar în perçeme ‘eyyar e gul” nîşan didin ku helbestvan xwe wekî bagerê bêhiş ku li pey evîna xwe digere vedibêje, û ev evîn bi xweza ve girêdayî ye. Ev yek di heman demê de têkiliya mîstîk a mirovî bi Xwedê re jî tîne bîra me, çimkî di felsefeya mîstîk de xweza pir caran wekî spehîyek ji bo gihandina Xwedê tê dîtin. Di naveroka helbestê de, evîna dinyewî û evîna îlahî bi awayekî hevseng têne vegotin. Şêx Ebdurrehman bi rêzikên “Zendik bazin gul bizane kef gul û esbu‘ gul e / Xuncendem lew ‘aşîqan subh û mesa ezkar e gul” nîşan dide ku evîndarê wî ne tenê evîna mirovî ye, lê di heman demê de evîndarê Xwedê ye ku bi rojeke giyanî (ezkar) jiyan dike. Ev têkelbûn di helbestên klasîk ên Kurdî de pir caran tê dîtin, û Şêx Ebdurrehman vê yekê bi şêwazekî xwerû û bi hêz di “Gulnameya” de pêş dixe.

2. Şêwe û Bingehîna Helbestê

Helbesta “Gulnameya” bi qalibekî klasîk ê helbestên Kurdî hatiye nivîsîn, ku tê de rîtma ahengdar û qafiyeyên xurt di nav rêzikan de têne dîtin. Zimanê helbestê bi Kurmancî ye û xwedî taybetmendiyên zimanê klasîk ên sedsala 17-18an e, ku ev yek di bikaranîna peyvên kevnar û teşbîhên kevneşopî de jî xuya dike. Şêx Ebdurrehman di vê helbestê de bi hostatî qafiye û rîtim bi hev re dihune, ku ev yek ji bo xwendevanan hêsanî û kêfxweşiyeke estetîkî peyda dike. Bîngehîna helbestê ji gelek beşan pêk tê, ku her beş bi xwe sembolek an jî têgehek nû vedibêje. Mînakî, beşên ku behsa “dilberê gulbun” û “‘alemê gulzar” dikin, nîşana guherîna ji evîna mirovî ber bi evîna giyanî dide. Ev guherîn bi awayekî organîk di navbera rêzikan de pêk tê, ku ev yek şiyana Şêx Ebdurrehman a di rêvebirina mijarên kûr de nîşan dide. Bikaranîna sembolên xwezayî û mîstîk di helbestê de rolek girîng dilîze. Gul wekî navenda helbestê tê dîtin, lê sembolên din wekî bilbil, çem, û axir (dawî) jî di naverokê de kûrahiyek zêde didin. Ev sembolîzm di edebiyata mîstîk a Îslamî de jî tê dîtin, ku Şêx Ebdurrehman ji wan bandor girtiye, nemaze ji helbestvanên wekî Mevlana Celaleddînê Rûmî û Yunus Emre.

3. Sembolîzma û Felsefeya Mîstîk

Sembolîzma di “Gulnameya” de yek ji hêzên sereke yên helbestê ye. Gul di çanda Kurdî û Îslamî de semboleke bedewiyê, pakiyê û evîna Pêxember e. Şêx Ebdurrehman ev sembol bi awayekî zindî bikar tîne, û bi rêzikên “Qed gul û qamet gul û xedde munewwer gulqulî / Cebhetê beyda gul e gul turre ê terrar e gul” bedewiya giyanî û fizîkî ya evîndarê bi hev re vedibêje. Ev yek nîşan dide ku helbestvan xwezayê û mirovahiyê wekî perçeyek ji yek afirînerî dibîne. Felsefeya mîstîk a helbestê jî pir girîng e. Di rêzên “Ewwel û axir gul e ‘alem hemî gulzar e gul / Yare min terkibi endame gul e yekser gul e” de, Şêx Ebdurrehman nîşan dide ku her tişt di gerdûna Xwedê de bi evînê û bedewiyê tê afirandin. Ev raman bi felsefeya Sufîzma klasîk re têkildar e, ku tê de her tişt di nav xwe de xwedî ruhê Xwedê ye. Ev nêrîn di helbestên Kurdî yên mîstîk de pir caran tê dubarekirin, û Şêx Ebdurrehman vê yekê bi zimanekî xweş û şîrîn vedibêje.

4. Girîngiya Wêjeyî û Çandî

“Gulnameya” di nav edebiyata Kurdî ya klasîk de cihekî taybet digire, çimkî ew ne tenê berhemeke wêjeyî ye, lê di heman demê de nîşana dewlemendiya çanda Kurdî ye. Di dema Şêx Ebdurrehman de, zimanê Kurdî di bin zextên siyasî û çandî de bû, lê helbestên wî wekî “Gulnameya” bûne sembola berxwedanê û parastina mîrateyê. Ev helbest ji bo nifşên nû bûye çavkaniyeke îlhamê, û di warê parastina zimanê Kurdî de rolek girîng lîstiye. Di çarçoveya wêjeyî de, “Gulnameya” dikare bi berhemên helbestvanên wekî Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, û Ehmedê Xanî re bê berawirdkirin. Her çend her yek ji van helbestvanan şêwazekî xwe yê taybet hebe jî, têkiliya wan bi mîstîsîzmê re û bikaranîna sembolên xwezayî wan bi hev ve girê dide. Şêx Ebdurrehman bi “Gulnameya” xwe di nav van navan de cihê xwe yê taybet girtiye, û ev yek jî ji ber şiyana wî ya vegotina hestên kûr bi zimanekî sade û xweş e.

5. Bandora Helbestê li ser Edebiyata Nûjen

Helbesta “Gulnameya” di nav helbestvanên nûjen ên Kurd de jî bandorek mezin hiştiye. Gelek helbestvanên nûjen, wekî Cegerxwîn û Mehmed Uzun, ji sembolîzma û şêwaza Şêx Ebdurrehman îlham girtin. Di helbestên wan de jî sembolên xwezayî û mîstîk bi awayekî nûjen tên bikaranîn, û ev yek nîşan dide ku mîrata Şêx Ebdurrehman hê jî zindî ye. Ji aliyê din ve, “Gulnameya” di nav lêkolînên akademîk de jî bûye mijareke girîng. Gelek lêkolînerên edebiyata Kurdî li ser vê helbestê gotar nivîsandine, û ev yek jî nîşan dide ku helbesteke wisa dikare ji bo nifşên nû bibe çavkaniyeke zanistî û çandî. Di vê çarçoveyê de, girîng e ku ev helbest bi awayekî berfireh bê wergerandin û ji bo xwendevanên navneteweyî jî were belavkirin.

6. Analîza Rêzikan û Bingehîna Helbestê

Gava ku em helbestê ji aliyê rêzikan ve analîz bikin, em dibînin ku her rêz bi sembolek an jî têgehek nû dewam dike. Mînakî, rêza “Dilberî gulbun çû gul hîna vebe der‘alemê / Ewwel û axir gul e ‘alem hemî gulzar e gul” nîşan dide ku helbestvan xwezayê wekî cîhekî yekgirtî dibîne ku tê de her tişt bi evînê ve girêdayî ye. Ev rêz bi awayekî felsefî girîng e, çimkî ew ramana yekrêziya gerdûnê vedibêje, ku ev jî bi ramana Sufîzma re têkildar e. Di beşa dawîn a helbestê de, rêzên “Lew xezel gul gul dibêjit serteser tekrar e gul / Lew di nêv camê me îxfa ye gul û îzhar e gul” nîşan didin ku helbestvan evîna xwe wekî tiştekî bêdawî dibîne. Ev yek jî di heman demê de ramana dubarebûna evînê di nav jiyanê de tîne ziman, ku ev jî bi felsefeya çerxa jiyanê ya mîstîk re têkildar e.

Encam Helbesta

“Gulnameya” Şêx Ebdurrehmanê Aqtebî berhemeke wêjeyî û çandî ya bêhempa ye ku di nav edebiyata Kurdî ya klasîk de cihekî taybet digire. Bi sembolîzma xwe ya kûr, zimanê xwe yê şîrîn, û têkiliya xwe ya bi xweza û mîstîsîzmê re, ev helbest ne tenê bedewiya wêjeya Kurdî nîşan dide, lê di heman demê de mîrata çandî ya Kurdan jî dewlemend dike. Şêx Ebdurrehman bi vê helbestê şiyana xwe ya vegotina hestên kûr û felsefeyeke giyanî bi awayekî estetîkî nîşan daye, û ev yek jî wî di nav navên mezin ên edebiyata Kurdî de cihê xwe girtiye. “Gulnameya” ji bo lêkolînerên edebiyatê, xwendevanên çandê, û nifşên nû hêjayî lêkolîn û parastinê ye, û ev helbest dê di pêşerojê de jî wekî mîrasekî wêjeyî yê hêja bimîne.

Çavkanî:

– Şêx Evdirehmanê Axtepî – Aferîn, www.helbestakurdi.com

– Şêx Evdirehmanê Axtepî – Qubbeê Neh Taqi Mîna Ye, www.helbestakurdi.com

– Lêkolînên li ser Edebiyata Kurdî ya Mîstîk, www.researchgate.net

Dr. Emîn Herdem

GULNAME

Leb gul û gerden gul û xebxeb gul û ruxsar e gul

Dêm gul û çehre gul û ten gul seraser yar e gul

 

Qed gul û qamet gul û xeddê munewwer gulgulî

Cebhetê beyda gul e gul turre ê terrar e gul

 

Çendî nazik herekat e butê gul pîrehenem

Îşwe gul nazî gul û rûniştin û reftar e gul

 

Nîne kes yarek wekî yarê me yekser gul bitin

Zulfê muşkîn bûyî gul hem kakûlê mekkare gul

 

Mislê bulbul bê hişî yarê gulendamim çira

Çunkî gîso xelqedar in perçemê ‘eyyar e gul

 

Hem zenexdan gul heme gul sîne gul ber gul temam

Goşîwarê zer li ser gul nikhetê dildar e gul

 

‘Aşiq im wek bulbulê fesla buharê gul bi dest

Lew di nêv camê me îxfa ye gul û îzhar e gul

 

Zend û bazin gul bizane kef gul û esbu’ gul e

Xunçedêm lew ‘aşiqan subh û mesa ezkar e gul

 

Çeşmê min ‘eynî gulab e ji dîtina yarê ‘ezîz

Xende gul bûse gul û awur gul û dîdar e gul

 

Dilberî gulbun çû gul hîna vebe der ‘alemê

Ewwel û axir gul e ‘alem hemî gulzar e gul

 

Yarê min terkîbî endamê gul e yekser gul e

Wirdê min daîm gul e hem qelbê min efkar e gul

 

Afetê ‘işqa te ser min cumle gul tên gulşenê

Meqsedê ‘aşiq çu gul bit seng e gul hem xare gul

 

Xalîba Rûḥî muşeref bû bi wesla gulrûxan

Lew xezel gul gul dibêjit serteser tekrar e gul

Şêx Ebdurrehmanê Aqtebî