Bi kurtasî rêzimaniya kurmancî

Rêzimana zimanê Kurdî (bi taybetî Kurmancî, ku zaravayê herî zêde tê axaftin) sîstemeke dewlemend e ku xwedî taybetmendiyên xwe yên taybet e. Li vir em ê rêzimana Kurdî bi awayekî giştî û bi madde madde rave bikin:

1. Alfabe û Dengnasî

• Alfabe: Kurmancî alfabeya latînî bikar tîne (ji sala 1932’an ve, ji aliyê Celadet Alî Bedirxan ve hatî standardkirin). Alfabe 31 tîpan dihewîne: a, b, c, ç, d, e, ê, f, g, h, i, î, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, ş, t, u, û, v, w, x, y, z.
• Deng: Zimanê Kurdî xwedî dengên taybet e, wek “q” (koka qirikî), “x” (hêşî), û “w” (nîvvewel).

2. Navdêr (Navên Giştî)

• Zayend: Du zayend hene: nêr (maskûlîn) û mê (femînîn).
• Mînak: “kur” (nêr), “keç” (mê).
• Jimar: Yekjimar û pirjimar hene.
• Mînak: “kitêb” (yek), “kitêbên” (pir).
• Rewanbêjî (Hal): Kurdî xwedî 5 halan e:
• Rast: “Ez” (kirde).
• Çemandî: “Min” (kiryara rasterast).
• Nêzik: “Ji min” (kiryara nerasterast).
• Cih: “Li malê” (cih nîşan dide).
• Rewşa Alî: “Bi min” (rewş an amûr).

3. Cînav (Cînavên Kesî)

• Cînavên kesî li gorî halan diguherin:
• Rast: Ez, Tu, Ew, Em, Hûn, Ew.
• Çemandî: Min, Te, Wî/Wê, Me, We, Wan.

4. Lêker (Fiil)

• Kok: Lêker bi kokên xwe têne nasîn, wek “çûn”, “hatin”, “kirin”.
• Dem: Sê demên sereke hene:
• Niha: “Ez diçim” (Ez niha diçim).
• Borî: “Ez çûm” (Ez çûm).
• Dahatû: “Ez ê biçim” (Ez ê biçim).
• Awayên Lêkerê: Lêkerên Kurdî xwedî awayên cihê ne, wekî neqedyayî (infinîtîf: “çûn”), fermandarî (“Bişe!”), û beşdarî (“çûyî”).
• Ergativîte: Di dema borî de, Kurdî sîstemeke ergatîv nîşan dide:
• “Min kitêb xwend” (Ez kirdeyê çalak im).
• “Kitêb ji alîyê min ve hat xwendin” (Pasîf).

5. Daçek (Pêşgir)

• Daçek di avakirina hevokan de girîng in: “bi”, “ji”, “di”, “li”, “bo”, “re”.
• Mînak: “Ez ji malê diçim” (Ez ji malê derdikevim).

6. Rengdêr (Sifat)

• Berî an piştî navdêran tên:
• “Mala mezin” (Mal mezin e).
• Li gorî zayend û jimarê nayên guherandin, lê bi navdêrê re lihevhatî ne.

7. Hevok (Cumle)

• Rêzika Hevokê: Bi gelemperî SOV (Kirde-Kiryar-Lêker) e.
• Mînak: “Ez nan dixwim” (Ez nanê dixwim).
• Hevokên Pêkhatî: Bi girêdanên wek “û”, “lê”, “eger” tên çêkirin.
• Mînak: “Ez diçim lê tu dimînî” (Ez diçim, lê tu dimînî).

8. Taybetmendiyên Din

• Pêvekan: Pêvekên wek “-ê”, “-an”, “-î” ji bo girêdana navdêr û taybetmendiyan têne bikaranîn.
• Mînak: “Kitêba min” (Kitêba min).
• Neqedyayî: “Nîn” an “tune” ji bo neyînîkirina hevokan tê bikaranîn.
• Mînak: “Ez ne diçim” (Ez naçim).

9. Cudahiyên Zaravan

• Kurmancî: Zayend û ergatîvîte heye.
• Soranî: Zayend tune, lê rêziman hinekî hêsantir e û “le” zêdetir tê bikaranîn.
• Zazakî: Nêzîkî Kurmancî ye, lê xwedî taybetmendiyên cuda ye.

Encam:

Rêzimana Kurdî sîstemeke bi rêkûpêk e ku li gorî zaravan diguhere. Kurmancî bi taybetî ji ber ergatîvîte û zayendê balkêş e. 

Çandname