Barûdoxî Zimanî Kurdî le Rojheɫatî Kurdistan

(Bi Soranî)

Mezher Îbrahîmî

Gořankarîye siyasîyekanî seretay sedey bîstem le rojheɫatî nawîn da bûwe hoy damezranî pergalî dewɫet-netewe le ser binemay bîrokey faşîstiyaney “yek netewe, yek ziman, yek aɫa”. Înca be dirêjayî em sedeye deseɫatdaran be hêrişkirdine ser fireřengîy zimanî û çandî, siyasetî twandineweyan şopandûwe û le beramberîş da, gelanî bêmafkiraw têkoşawin bergirî le bûnî xoyan biken. Lem maweye da, ziman wek berçawtirîn hêmanî ciyawazîy netewe perawêzxirawekan, zortirîn heřeşey le ser bûwe û be tundtirîn şêwe kirawete amanc. Le peywendî legeɫ rojheɫatî Kurdistan da, egerçî dewɫete modêrnekanî Êran leçaw Turkiya, be şêwey rastewxo û berdewam û herweha be keɫkwergirtin le tundûtîjîy rût, rêgirîy le axaftin be zimanî Kurdî nekirdûwe (Eɫbet le şwêne nafermîyekan da), beɫam her le seretay damezrandinewe be şêwey ciyaciya û le rêgey dezga girêdirawekanewe hewɫî çiřî dawe zimanî Farsî be ser Kurdan da bisepênêt.

Êsta egerçî danîştuwanî zorbey şar û nawçekan be Kurdî qise deken û karûbarî rojaneyan be ziman û zarî xoyan têdepeřênin, beɫam bandorî zimanî serdest be taybet le ser çînî xwêndewar û şarnişîn be rûnî debînrêt. Le hendêk şwênîş, be taybet le gewreşarî Kirmaşan û bajarî Îlam da, siyasetî twandinewe ta radeyekî zor serkewtû bûwe û zimanî dayk xirawete perawêzewe. Wek nimûneyek le hengawe seretayîyekanî serxistinî em stratêjîye, le rêkkewtî 27/ 2/ 1932 le nameyekî nihênîy nêrdraw bo wezaretî nawxoy ewkatî Êran da, axaftinî xeɫk be zimanî Kurdî wek giriftêkî gewre wesif kirawe. Nawerokî nameke amaje bewe dekat ke le nawçe Kurdîyekan da tenya le xwêndinge û damûdezgay hikûmî da zimanî Farsî bekar dehênrêt. Boye paktawkarîy zimanî be rêgeçare dezanêt û pêşniyarekî awa dedat: “bo ewey hemû xeɫkeke le diwařoj da naçar be axaftin be zimanî Farsî bikirên, dirustkirdinî qutabxane le hemû nawçe û şarekan û nardinî mamosta le nawendewe zor pêwîst e, ta le encamî perwerdeyekî binçîneyî da îtir be hîç şêweyek aşinay zimanî Kurdî nebin” (Resûɫî û hawkaran, 2016: 86-87).

Emřoke xwêndinge, wek dezgayekî here karîger, baɫî be ser hemû şar û gundêk da kêşawe û zortirîn derfetî bo giştgîrkirdin û çespandinî aydiyolojîy çînî deseɫatdar leber dest da ye. Dewɫet lem rêgayewe berdewam bîrokey bayexmendîy zimanî Farsî le zeynî sûjekanî da cêgîr dekat û wa le mindaɫan û herweha gewrekanyan dekat tenya zimanî serdest be xawen prêstîjî xwêndin le qutabxane û zanko da bizanin. Aweha ye ke dezgay fêrkarî le wiɫatane da, le batî têpeřandinî erkî hestyarî perwerde, debête amrazî behêzî biřînî zimanî milyonan zarok û wirûjandinî hestî xobekemdanan û çêkirdinî girêy derûnî.

Dezgay fêrkarî bo serxistinî amancî yek netewe û yek ziman, hawkat legeɫ çêkirdinî lemper le berdem bekarhênanî zimane nafermîyekan da, le rêgey mindaɫanewe aydiyakey debate nêw maɫanîşewe. Bo em mebeste, le zor şwên da qutabiyan her le destpêkî xwêndinyanewe naçar dekirên be zimanî Farsî qise biken. Be witey mamosta Emîr Hesenpûr, hem le serdemî Pehlewî û hem le dewrey êsta le qutabxanekan da rêgrî le qisekirdinî mindaɫan be zimanî xoyan kirawe û hendêk carîş bo em kare temê kirawin (le: Kelan, 2018: 15). Rehendêkî tirî em eşkence derûnîye ewe ye ke zarokan leber nezanîn û herweha le tirsî derbiřînî beheɫey wişekan û gaɫtepêkiran, zor car zimanyan debestin û hêndey dîke milkeçî layenî serdest debin. Înca be dirêjayî çendîn saɫ radên em heɫwêste le hemû astekanî jiyanyan da pêřew biken.

kartêkerîy qedexebûnî zimanî Kurdî leser çapemenî û çapî pertûkîş da aşkira ye. Lem rûwewe barûdoxî Êran û Turkiyay paş damezranî dewɫetî modêrn ta saɫanî kotayî sedey rabirdû zor lêk deçêt. Le rojheɫatî Kurdistan, cige le mawey kurtî serdemî Komarî Kurdistan le saɫî 1946, rewşeke baştir le Turkiya nebûwe. Bo nimûne, le mawey saɫanî 1959 ta 1965 dozînewey taqe kitêbêkî Kurdî û tenanet nûsraweyekî nasiyasî le maɫe Kurdêk da, be layenî kemewe dû saɫ zîndanî be dwawe bûwe (Ehmedzade, 2018: 165, 174). Herweha girdbûnewey cemawerî le pênaw parastinî ziman û çand da be şêwey şêlgîrane pekxirawe û çalakanî em biware qoɫbest kirawin (Hesenpûr, le: Kelan, 2018: 15).

Pêwîst e amaje bew rastîyeş bikeyn ke dijayetîy mafî netewe û êtnîke corbecorekanî çiwarçêwey wiɫatî Êran û nepejrandinî pêkewejiyanî dadperwerane, tenya bo dewɫetekan nageřêtewe; beɫkû Em zeynîyete weha le qûɫayî mêşkî zorîney cemawer da cêgîr kirawe ke nek her takî asayî, tenanet destebijêr û be naw rûnakbîranîş le beramber her çeşne mafxwazîyek da heɫwêstî demargirjane denwênin û tundajoyane dijayetîy deken. Bo nimûne, le dijî rêkkewtinnamey partekanî rojheɫat le yekî Huzeyranî 2012 da sebaret be mafî çarey xonûsînî gelan û sîstemî fidraɫîzmî neteweyî-cugrafiyayî, zorbey zorî ewaney tenanet le henderan û derewey keşî aydiyolojîkî Êran da dejîn û xoyan be parêzerî mafî mirov leqeɫem deden, be derkirdinî rageyendrawêk dijayetîy qurs û qayimyan derbiřî û rêk heman heɫwêst û kardanewey deseɫatdaranyan pîşan da.

Şadî Sedir, parêzer û dakokîkarî rasteqîney mafî mirov, le beramber ew taqime û le berjewendîy milyonan mirovî mafxuraw da denûsêt: “Hoy ewey emřoke legeɫ weha waq’êk da berewřûyn, tenya bo siyasetî serkutkaraney dewɫete nawendîyekanî Êran nageřêtewe, beɫkû ziyatir regî le riwange û kirdey yekebeyekey êmemanan da dakutawe; çi ew katey wek xeɫkî kûçe û koɫan regezperistîman be witinî “Erebî sûsmarxor” û “Kurdî serjêker” derdexeyn û, çi ew katey wek rûnakbîr rageyendrawî siyasî denûsîn û le rastî da nasyonalîzmî tundajoyaneman le piştewey em wişe aɫûwaɫayane da deşarînewe”. Em xanime hêjaye yek lew degmen kesane ye ke be pêçewaney roşinbîranî (!) Êranî, gelanî bêmafkirawî wek Kurd, be netewe naw debat nek be qewm. Ew taqime, hawşêwey deseɫatdaran, wişey ‘qewm’ bo mebestî dabezandin û biçûkkirdnewe bekar dehênin; wate bo komeɫe mirovêkî jêrliqî netewe, ke mafî eweyan nîye biřyar leser çarenûsî xoyan biden.

Kameran Metîn, mamostay peywendîye nêwneteweyîyekanî zankoy Sussex, le weɫamî ewaney pêkewejiyanî lemêjîney gelanî nawçeke le çiwarçêwey wiɫatêkî hevgirtû be naw êran da debînin û ewe dekene pasawî nawhênanî Kurdan be qewm û lew rêgeyeşewe dijayetîy mafî çarey xonûsînyan deken, deɫêt: Şêwe û çîyetîy em peywendîyane gengeşey zorî le barewe kirawe û êstaş her berdewam e. Beɫam be layenî kemewe le hefta saɫî rabirdû da çiwarçêwey siyasîyan le ser binemay sepandinî tundûtîjaney peywendîyekî kultûrî-nasnameyî nahawseng da bûwe û têy da zimanî Farsî be koɫekey ferheng û nasnamey Êranî danirawe û zimanekanî tir be ‘nawçeyî’ û astnizm seyr kirawin.

Mawey çend saɫêk e barûdoxî zimanî Kurdî, leçaw caran, le hendêk layenewe gořdrawe û biɫawkirdnewey kitêb û heftename û govar, be pêy hendêk merc û sinûr, rêpêdiraw e. Herweha beşî lîsansî ziman û edebî Kurdî le zankoy Kurdistan le bajarî Sine kirawetewe. Beɫam legeɫ emaneş da, hewɫî tiwandinewe û perawêzxistin hêşta berdewam e û bêcge le mindaɫanî Fars, axêweranî zimanekanî tir le xwêndin be zimanî dayk û tenanet xwêndinî taqe kitêbêkî zimanekey xoyan bêbeş in. Serbarî emeş, zimanî Farsî wek pêwerî girîngî diyarîkirdinî astî tiwanist û tendirustîy mindaɫan le berçaw degîrdrêt û pêş çûne ber xwêndin bew pêye heɫdesengêndrên. Bo wêne, ber le destpêkirdinî polî yekem û le qonaxî pêş-bineřetî da, bo her mindaɫêk formêk piř dekrêtewe û hendêk pirsyar sebaret be lêhatûyî perwerdeyîyan araste dekrêt. Katêk seyrî pirsyarekan dekeyn, be rûnî debînîn ke lebirî heɫsengandinî geşey hizrî û derûnîy zarokanî temen pênc û şeş saɫ û herweha diyarîkirdinî astî amadeyîyan bo destpêkirdinî perweredeyekî baş, firetirîn cext le ser zanînî zimanî Farsî ye, bê ewey hîç bayexêk be zimanî yekemyan bidrêt. Çend nimûneyek lew pirsyaraney peywendîy rastewxoyan be basekewe heye birîtîn le emane:

–   Aya hezî le axaftin be zimanî Farsî ye?

–   Gwêgirtn le çîrok û honrawey Farsîy pê xoş e?

–   Wişe Farsîyekan be şêwey rast û dirust bêje dekat?

–   Ciyawazîy dengîy wişe Farsîyekan têdegat?

–   Detwanêt nawî şit û diyardekan be Farsî biɫêt?

–   Le qisekirdin da zimanî Farsîy pêwer bekar dehênêt?

–   Sirûdî Komarî Îslamîy Êran deɫêtewe?

Aşkira ye be gwêrey em pilane perwerdeyîye – ke le rastî da pîlanêkî aydiyolojîk û dijî mafe seretayîyekanî mirov e – mindaɫanêk ke axaftin û hest û hizrîn û hemû peywendîyekanî jiyanyan be zimanêkî tir, lewane Belûçî, Kurdî, Erebî, Turkîy Azerî û htd e, be nakarame û astnizm û natewaw dezanrên û pêwîstîyan be çareserî ye. Boye lem saɫaney diwayî da be mebestî qerebûkirdnewey em kemayesîye (!), perwerdey pêş-bineřetî lew nawçe û şaraney xeɫkekey be Farsî qise naken, bûwete naçarekî û be layenî kemewe têpeřandinî saɫêkî bo wergîran le polî yekem da pêwîst e. Tenanet le hendêk şwên da yek yan dû saɫ zûtir dest pêdekat. diyar e amancî em pêvajoye handanî axêweranî zimane nafermî û perawêzxirawekan e bo xopaktawkarî û xotiwandinewey zimanî. Be pêy em pêweraney le formî amajebokiraw da pêdagirîyan le ser kirawe, le wiɫatî êran da tenya mindaɫanî Farsîaxêw astî lêhatûyî û şiyawêtîyan misoger e, û şayenî wergirtinî rajey perwerdeyîn û ewanî dîke, ke ziyatir le penca le sedî zarokanî Êran pêkdehênin, tenya leber ewey be Farsî qise naken, wek nalêhatû çaw lê dekrên.

بارودۆخی زمانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان

مەزهەر ئیبراهیمی

گۆڕانکارییە سیاسییەکانی سەرەتای سەدەی بیستەم لە ڕۆژهەڵاتی ناویندا بووە هۆی دامەزرانی پەرگالی دەوڵەت-نەتەوە لە سەر بنەمای بیرۆکەی فاشیستیانەی «یەک نەتەوە، یەک زمان، یەک ئاڵا». ئینجا بە درێژایی ئەم سەدەیە دەسەڵاتداران بە هێرش­­کردنە سەر فرەڕەنگیی زمانی و چاندی، سیاسەتی تواندنەوەیان شۆپاندووە و لە بەرامبەریشدا گەلانی بێ­مافکراو تێکۆشاون بەرگریی لە بوونی خۆیان بکەن. لەم ماوەیەدا زمان، وەک بەرچاوترین هێمانی جیاوازیی نەتەوە پەراوێزخراوەکان، زۆرترین هەڕەشەی لە سەر بووە و بە توندترین شێوە کراوەتە ئامانج. لە پەیوەندی لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئەگەرچی دەوڵەتە مۆدێرنەکانی ئێران لەچاو تورکیا، بە شێوەی ڕاستەوخۆ و بەردەوام و هەروەها بە کەڵک­وەرگرتن لە توندوتیژیی ڕووت، ڕێگریی لە ئاخافتن بە زمانی کوردی نەکردووە (ئەڵبەت لە شوێنە نافەرمییەکاندا)، بەڵام هەر لە سەرەتای دامەزراندنەوە بە شێوەی جیاجیا و لە ڕێگەی دەزگا گرێدراوەکانەوە هەوڵی چڕی داوە زمانی فارسی بەسەر کورداندا بسەپێنێت.

ئێستا ئەگەرچی دانیشتووانی زۆربەی شار و ناوچەکان بە کوردی قسە دەکەن و کاروباری ڕۆژانەیان بە زمان و زاری خۆیان تێدەپەڕێنن، بەڵام باندۆری زمانی سەردەست بە تایبەت لە سەر چینی خوێندەوار و شارنشین بە ڕوونی دەبینرێت. لە هەندێک شوێنیش، بە تایبەت لە گەورەشاری کرماشان و باژاری ئیلامدا، سیاسەتی تواندنەوە تا ڕادەیەکی زۆر سەرکەوتوو بووە و زمانی دایک خراوەتە پەراوێزەوە. وەک نموونەیەک لە هەنگاوە سەرەتاییەکانی سەرخستنی ئەم ستراتێژییە، لە ڕێککەوتی ٢٧/ ٢/ ١٩٣٢ لە نامەیەکی نهێنیی نێردراو بۆ وەزارەتی ناوخۆی ئەوکاتی ئێراندا، ئاخافتنی خەڵک بە زمانی کوردی، وەک گرفتێکی گەورە وەسف کراوە. ناوەرۆکی نامەکە ئاماژە بەوە دەکات کە لە ناوچە کوردییەکاندا تەنیا لە خوێندنگە و دامودەزگای حکوومیدا زمانی فارسی بەکار دەهێنرێت. بۆیە پاکتاوکاریی زمانی بە ڕێگەچارە دەزانێت و پێشنیارێکی ئاوا دەدات: «بۆ ئەوەی هەموو خەڵکەکە لە دواڕۆژدا ناچار بە ئاخافتن بە زمانی فارسی بکرێن، دروستکردنی قوتابخانە لە هەموو ناوچە و شارەکان و ناردنی مامۆستا لە ناوەندەوە زۆر پێویستە، تا لە ئەنجامی پەروەردەیەکی بنچینەییدا ئیتر بە هیچ شێوەیەک ئاشنای زمانی کوردی نەبن» (ڕەسووڵی و هاوکاران، ٢٠١٦: ٨٦-٨٧).

ئەمڕۆکە خوێندنگە، وەک دەزگایەکی هەرە کاریگەر، باڵی بەسەر هەموو شار و گوندێکدا کێشاوە و زۆرترین دەرفەتی بۆ گشتگیرکردن و چەسپاندنی ئایدیۆلۆژیی چینی دەسەڵاتدار لەبەر دەستدایە. دەوڵەت لەم ڕێگایەوە بەردەوام بیرۆکەی بایەخمەندیی زمانی فارسی لە زەینی سووژەکانیدا جێگیر دەکات و وا لە منداڵان و هەروەها گەورەکانیان دەکات تەنیا زمانی سەردەست بە خاوەن پرێستیژی خوێندن لە قوتابخانە و زانکۆدا بزانن. ئاوەهایە کە دەزگای فێرکاری لەم وڵاتانەدا، لەباتی تێپەڕاندنی ئەرکی هەستیاری پەروەردە، دەبێتە ئامرازی بەهێزی بڕینی زمانی ملیۆنان زارۆک و ورووژاندنی هەستی خۆبەکەم­دانان و چێکردنی گرێی دەروونی.

دەزگای فێرکاری بۆ سەرخستنی ئامانجی یەک نەتەوە و یەک زمان، هاوکات لەگەڵ چێکردنی لەمپەر لە بەردەم بەکارهێنانی زمانە نافەرمییەکاندا، لە ڕێگەی منداڵانەوە ئایدیاکەی دەباتە نێو ماڵانیشەوە. بۆ ئەم مەبەستە، لە زۆر شوێندا قوتابیان هەر لە دەستپێکی خوێندنیانەوە ناچار دەکرێن بە زمانی فارسی قسە بکەن. بە وتەی مامۆستا ئەمیر حەسەنپوور، هەم لە سەردەمی پەهلەوی و هەم لە دەورەی ئێستادا لە قوتابخانەکاندا ڕێگری لە قسەکردنی منداڵان بە زمانی خۆیان کراوە و هەندێ جاریش بۆ ئەم کارە تەمێ کراون (لە: کەلان، ٢٠١٨: ١٥). ڕەهەندێکی تری ئەم ئەشکەنجە دەروونییە ئەوەیە کە زارۆکان لەبەر نەزانین و هەروەها لە ترسی دەربڕینی بەهەڵەی وشەکان و گاڵتەپێکران، زۆرجار زمانیان دەبەستن و هێندەی دیکە ملکەچی لایەنی سەردەست دەبن. ئینجا بە درێژایی چەندین ساڵ خوێندنی فەرمی، بەوە ڕادێن ئەم هەڵوێستە لە هەموو ئاستەکانی ژیانیاندا پێڕەو بکەن.

کارتێکەریی قەدەغەبوونی زمانی کوردی، لەسەر چاپەمەنی و چاپی پەرتووکیشدا ئاشکرایە. لەم ڕووەوە بارودۆخی ئێران و تورکیای پاش دامەزرانی دەوڵەتی مۆدێرن تا ساڵانی کۆتایی سەدەی ڕابردوو زۆر لێکدەچێت. لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، جگە لە ماوەی کورتی سەردەمی کۆماری کوردستان لە ساڵی ١٩٤٦، ڕەوشەکە باشتر لە تورکیا نەبووە. بۆ نموونە، لە ماوەی ساڵانی ١٩٥٩ تا ١٩٦٥ دۆزینەوەی تاقە کتێبێکی کوردی و تەنانەت نووسراوەیەکی ناسیاسی لە ماڵە کوردێکدا، بە لایەنی کەمەوە دوو ساڵ زیندانی بە دواوە بووە (ئەحمەدزادە، ٢٠١٨: ١٦٥، ١٧٤). هەروەها گردبوونەوەی جەماوەری لە پێناو پاراستنی زمان و چانددا بە شێوەی شێلگیرانە پەک­خراوە و چالاکانی ئەم بوارە قۆڵبەست­ کراون (حەسەنپوور، لە: کەلان، ٢٠١٨: ١٥).

پێویستە ئاماژە بەو ڕاستییەش بکەین کە دژایەتیی مافی نەتەوە و ئێتنیکە جۆربەجۆرەکانی چوارچێوەی وڵاتی ئێران و نەپەژراندنی پێکەوەژیانی دادپەروەرانە، تەنیا بۆ دەوڵەتەکان ناگەڕێتەوە؛ بەڵکوو ئەم زەینییەتە وەها لە قووڵایی مێشکی زۆرینەی جەماوەردا جێگیر کراوە کە نەک هەر تاکی ئاسایی، تەنانەت دەستەبژێر و بە ناو ڕووناکبیرانیش لە بەرامبەر هەر چەشنە مافخوازییەکدا هەڵوێستی دەمارگرژانە دەنوێنن و توندئاژۆیانە دژایەتیی دەکەن. بۆ نموونە، لە دژی ڕێککەوتننامەی پارتەکانی ڕۆژهەڵات لە یەکی حوزەیرانی ٢٠١٢دا سەبارەت بە مافی چارەی‌خۆنووسینی گەلان و سیستمی فیدراڵیزمی نەتەوەیی-جوگرافیایی، زۆربەی زۆری ئەوانەی تەنانەت لە هەندەران و لە دەرەوەی کەشی ئایدیۆلۆژیکی ئێراندا دەژین و خۆیان بە پارێزەری مافی مرۆڤ لەقەڵەم دەدەن، بە دەرکردنی ڕاگەیەندراوێک دژایەتیی قورس و قایمیان دەربڕی و ڕێک هەمان هەڵوێست و کاردانەوەی دەسەڵاتدارانیان پیشان دا.

شادی سەدر، پارێزەر و داکۆکیکاری ڕاستەقینەی مافی مرۆڤ، لە بەرامبەر ئەو تاقمە و لە بەرژەوەندیی ملیۆنان مرۆڤی مافخوراودا دەنووسێت: «هۆی ئەوەی ئەمڕۆکە لەگەڵ وەها واقعێکدا بەرەوڕووین، تەنیا بۆ سیاسەتی سەرکوتکارانەی دەوڵەتە ناوەندییەکانی ئێران ناگەڕێتەوە، بەڵکوو زیاتر ڕەگی لە ڕوانگە و کردەی یەکەبەیەکەی ئێمەماناندا داکوتاوە؛ چ ئەو کاتەی وەک خەڵکی کووچە و کۆڵان ڕەگەزپەرستیمان بە وتنی “عەرەبی سووسمارخۆر” و “کوردی سەرژێکەر” دەردەخەین و چ ئەو کاتەی وەک ڕووناکبیر ڕاگەیەندراوی سیاسی دەنووسین و لە ڕاستیدا ناسیۆناڵیزمی توندئاژۆیانەمان لە پشتەوەی ئەم وشە ئاڵوواڵایانەدا دەشارینەوە». ئەم خانمە هێژایە یەک لەو دەگمەن کەسانەیە کە بە پێچەوانەی ڕۆشنبیرانی (!) ئێرانی، گەلانی بێ­مافکراوی وەک کورد، بە نەتەوە ناو دەبات نەک بە قەوم. ئەو تاقمە، هاوشێوەی دەسەڵاتداران، وشەی قەوم بۆ مەبەستی دابەزاندن و بچووک­کردنەوە بەکار دەهێنن؛ واتە بۆ کۆمەڵە مرۆڤێکی ژێرلقی نەتەوە کە مافی ئەوەیان نییە بڕیار لەسەر چارەنووسی خۆیان بدەن.

کامەران مەتین، مامۆستای پەیوەندییە نێونەتەوەییەکانی زانکۆی ساسێکس، لە وەڵامی ئەوانەی پێکەوەژیانی لەمێژینەی گەلانی ناوچەکە لە چوارچێوەی وڵاتێکی هەڤگرتوو بە ناو ئێراندا دەبینن و ئەوە دەکەنە پاساوی ناوهێنانی کوردان بە قەوم و لەو ڕێگەیەشەوە دژایەتیی مافی چارەی­خۆنووسینیان دەکەن، دەڵێت: شێوە و چییەتیی ئەو پەیوەندییانە گەنگەشەی زۆری لەبارەوە کراوە و ئێستاش هەر بەردەوامە. بەڵام بە لایەنی کەمەوە لە حەفتا ساڵی ڕابردوودا چوارچێوەی سیاسییان لەسەر بنەمای سەپاندنی توندوتیژانەی پەیوەندییەکی کولتووری-ناسنامەیی ناهاوسەنگدا بووە و تێیدا زمانی فارسی بە کۆڵەکەی فەرهەنگ و ناسنامەی ئێرانی دانراوە و زمانەکانی تر  بە “ناوچەیی” و ئاستنزم سەیر کراون.

ماوەی چەند ساڵێکە بارودۆخی زمانی کوردی، لەچاو جاران، لە هەندێک لایەنەوە گۆڕدراوە و بڵاوکردنەوەی کتێب و حەفتەنامە و گۆڤار، بە پێی هەندێک مەرج و سنوور، ڕێپێدراوە. هەروەها بەشی لیسانسی زمان و ئەدەبی کوردی لە زانکۆی کوردستان لە باژاری سنە کراوەتەوە. بەڵام لەگەڵ ئەمانەشدا، هەوڵی تواندنەوە و پەراوێزخستن هێشتا بەردەوامە و بێجگە لە منداڵانی فارس، ئاخێوەرانی زمانەکانی تر لە خوێندن بە زمانی دایک و تەنانەت خوێندنی تاقە کتێبێکی زمانەکەی خۆیان بێبەشن. سەرباری ئەمەش، زمانی فارسی وەک پێوەری گرینگی دیاریکردنی ئاستی توانست و تەندروستیی منداڵان لە بەرچاو دەگیردرێت و پێش چوونە بەر خوێندن بەو پێیە هەڵدەسەنگێندرێن. بۆ وێنە، بەر لە دەست­پێکردنی پۆلی یەکەم و لە قۆناغی پێش­بنەڕەتیدا، بۆ هەر منداڵێک فۆرمێک پڕ دەکرێتەوە و هەندێک پرسیار سەبارەت بە لێهاتوویی پەروەردەییان ئاراستە دەکرێت. کاتێک سەیری پرسیارەکان دەکەین، بە ڕوونی دەبینین کە لەبری هەڵسەنگاندنی گەشەی هزری و دەروونیی زارۆکانی تەمەن پێنج و شەش ساڵ و هەروەها دیاریکردنی ئاستی ئامادەییان بۆ دەستپێکردنی پەروەرەدەیەکی باش، فرەترین جەخت لەسەر زانینی زمانی فارسییە، بێ ئەوەی هیچ بایەخێک بە زمانی یەکەمیان بدرێت. چەند نموونەیەک لەو پرسیارانەی پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە باسەکەوە هەیە بریتین لە ئەمانە:

• ئایا حەزی لە ئاخافتن بە زمانی فارسییە؟
• گوێگرتن لە چیرۆک و هۆنراوەی فارسیی پێ‌خۆشە؟
• وشە فارسییەکان بە شێوەی ڕاست و دروست بێژە دەکات؟
• جیاوازیی دەنگیی وشە فارسییەکان تێدەگات؟
• دەتوانێت ناوی شت و دیاردەکان بە فارسی بڵێت؟
• لە قسەکردندا زمانی فارسیی پێوەر بەکار دەهێنێت؟
• سروودی کۆماری ئیسلامیی ئێران دەڵێتەوە؟

ئاشکرایە بە گوێرەی ئەم پلانە پەروەردەییە – کە لە ڕاستیدا پیلانێکی ئایدیۆلۆژیک و دژی مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤە – منداڵانێک کە ئاخافتن و هەست و هزرین و هەموو پەیوەندییەکانی ژیانیان بە زمانێکی تر، لەوانە بەلووچی، کوردی، عەرەبی، تورکیی ئازەری و هتدە، بە ناکارامە و ئاستنزم و ناتەواو دەزانرێن و پێویستییان بە چارەسەرییە. بۆیە لەم ساڵانەی دواییدا بە مەبەستی قەرەبووکردنەوەی ئەم کەمایەسییە(!)، پەروەردەی پێش-بنەڕەتی لەو ناوچە و شارانەی خەڵکەکەی بە فارسی قسە ناکەن، بووەتە ناچارەکی و بە لایەنی کەمەوە تێپەڕاندنی ساڵێکی بۆ وەرگیران لە پۆلی یەکەمدا پێویستە. تەنانەت لە هەندێک شوێندا ئەم قۆناغە یەک یان دوو ساڵ زووتر دەست پێدەکات. دیارە ئامانجی ئەم پێڤاژۆیە، هاندانی ئاخێوەرانی زمانە نافەرمی و پەراوێزخراوەکانە بۆ خۆپاکتاوکاری و خۆتواندنەوەی زمانی. بە پێی ئەم پێوەرانەی لە فۆرمی ئاماژەبۆکراودا پێداگرییان لەسەر کراوە، لە وڵاتی ئێراندا تەنیا منداڵانی فارسی‌ئاخێو ئاستی شیاوێتییان مسۆگەرە و شایەنی وەرگرتنی ڕاژەی پەروەردەیین و ئەوانی دیکە، کە زیاتر لە پەنجا لە سەدی زارۆکانی ئێران پێکدەهێنن، تەنیا لەبەر ئەوەی بە فارسی قسە ناکەن، وەک نالێهاتوو چاو لێ دەکرێن.

سەرچاوەکان:

• احمدزاده، هاشم. از رمان تا ملت. سقز: گوتار، ٢٠١٨.
• رسولی، حسین، رضا دهقانی و علیرضا کریمی. «سیاست­های زبانی پهلوی اول در کردستان و پیامدهای آن (با تاکید بر مدارس)». مطالعات تاریخ فرهنگی، پژوهشنامه انجمن ایرانی تاریخ، س. ٨، ش. ٣٠ (زمستان ٢٠١٦)، صص. ٧٧-٩٦.
• صدر، شادی. “دموکراسی با تمام تبعات آن: در نقد مخالفان حق تعیین سرنوشت”:

http://www.tribun.one/teori-menu/teori-demokrati/

• کلان، امیر. (٢٠١٨). چە کسی از آموزش چندزبانە می‌هراسد؟ گفت‌وگو با تووە اسکوتناب-کانگاس، جیم کانیز، آجیت موهانتی و استیون بحری در مورد ایران و برخی کشورهای دیگر. (وەشانی ئینتەرنێتی)
• متین، کامران. “ناسیونالیسم ایرانی و حق تعیین سرنوشت ملل”. سایت بی‌بی‌سی فارسی (14/ 03/ 2013) (pdf)