Ziman, Xwebûn û Derûn

Windakirina zimanê dayikê ne tenê windakirina amûreke ragihandinê ye, ew windakirina nasnameya mirov û xezîneya derhişiya hevpar (collective unconscious) e.

Destpêk

Ziman, mala derûn, xwebûn û hebûnê bixwe ye. Wittgenstein (1953) vê rastî bi hevoka navdar diyar kir: “Sînorên zimanê mirov, sînorên dinyaya wî ne” (the limits of my language mean the limits of my world). Ji vê perspektîfê ve, zimanê dayikê ne tenê wesîleya axaftinê ye, ew çarçoveya ku mirov tê de xwebûna xwe (self), nasnameya xwe (identity), derûn û têkiliyên xwe yên civakî ava dike ye. Di vî warî de, rewşa kurdan û Kurdistanê — ku ji sedî zêde di bin şert û mercên kolonyal de zimanê xwe parastinin — xwedî girîngiyeke taybetî ya derûn, derûnnasî, civaknasî û çandî ye.

Em ê bi bîrdoziyên derûnkoleriyê (psychoanalysis), derûncivakiyê (psychosocial theory) û derûnnasiya şoreşgerî (liberation psychology) ve, pêwendiya di navbera ziman, xwebûn û bindestiya kolonyal de binirxînin.

Xwebûn bi ziman tê avakirin

Lacan (1977) diyar dike ku kirde (subject) di nav ziman de ji dayik dibe û ji aliyê ziman ve tê avakirin — mirov nasnameya xwe di pêvajoya axaftinê de çê dike. Ev nêrîn bi bîrdoziya Winnicott (1960) ya “xwebûna rastîn û xwebûna sexte” (true self / false self) ve têkildar e: dema zimanê sereke yê mirov tê qedexekirin an tê redkirin, mirov neçar dibe ku di zimanekî biyanî de “xwebûneke sexte” ava bike. Ev diyarde di rewşa kurdan de bi taybetî xuya ye ku bi dehsalan dibin mexdûrê siyasetên asîmilasyona bi darê zorê.

Vygotsky (1986) jî nîşanî me da ku raman bi zimanê civakî ve girêdayî ye û zimanê dayikê bingeha “herêmên geşedana pêşwext” (zone of proximal development) e. Dema ku zarokên kurd di dibistanê de bi zimanekî biyanî fêr dibin, ew ne tenê zimanekî nû fêr dibin — ew di heman demê de di zimanê xwe yê dayikê de pişkdarî û geşedana derûnî jî winda dikin.

Derhişiya hevpar û ziman

Jung (1968) têgeha derhişiya hevpar (collective unconscious) û arketîpan (archetypes) pêşxist. Li gorî vê bîrdoziyê, ziman birka derhişiya hevpar a miletekî ye; ew efsane, sembolan û mîrasê çandî yê bavûkalên mirovekî hildigire. Zimanê kurdî ku ji hezaran salan ve di şiêr, muzîk û çanda devkî de jiyaye, ne tenê amûrek e — ew bîra hevpar û kolektîf û giyanî ya miletê kurd e.

Freud (1917) di gotara xwe ya navdar de di derbarê “şîn û malxulyan” (mourning and melancholia) de nîşanî me da ku windakirina tiştekî hezkirî dibe sedema rewşeke dijwar a derûnî û giyanî. Windakirina zimanê dayikê, ji vê dîtingehê ve, ne tenê windakirina amûrekê ye — ew şîneke civakî ya kûr e ku di nifşan de berdewam dike.

Trawmaya kolonyal û derûna bindestî

Fanon (1952/2008), di berhema xwe ya bingehîn Çermê Reş, Maskên Spî (Black Skin, White Masks) de, nîşanî me da ku kolonyal ne tenê laş û axa bindestan dagir dike — ew derûn, xwebûn û nasnameya wan jî dagir dike. Bindest bi zimanê serdestên xwe diaxive û di wê pêvajoyê de bi bêhişî û derhişî çand û nirxên serdestê xwe dipejirîne. Ev diyarde ji bo kurdan jî derbasdar e: ji bo ku di pergala dewletê de bimînin, gelek kurd neçar bûne ku zimanê xwe veşêrin û zimanekî din bikar bînin.

Memmi (1965) di Kolonyalîst û yên kolonîzekirî (The Colonizer and the Colonized) de vê diyardeyê bi awayekî kûrtir rave û şîrove dike: bindest bi demê re nasnameya serdestê xwe weke nasnameya “normal” û “xwezayî” dipejirîne. Di derbarê Kurdistanê de, Meho (2004) nîşanî me dide ku siyasetên qedexekirina ziman ên dehsalan di Tirkiyê, Iranê û Sûriyeyê de bûne sedema qeyranên nasnameyî (identity crises) û pirsgirêkên derûnî yên kûr di nav civaka kurd de.

Trawma û Laş

van der Kolk (2014), di berhema xwe Laş Xalan Vedigire (The Body Keeps the Score) de, diyar dike ku trawma ne tenê di hiş de tê hilanîn — ew di laş de jî tomar dibe. Bîranînên trawmatîk (traumatic memories) weke çîrokan nayên hilanîn; ew weke hestan û bertekên laşî têne bendkirin û dubare tên jiyîn. Ji bo gelê kurd, trawmaya kolonyal û trawmaya civakî ya demdirêj di nifşan de derbas bûye û dibe trawmaya navnifşî (intergenerational trauma).

Herman (1992) di Trawma û Vejîn (Trauma and Recovery) de vedigere ser vê rastiyê: trawma di bêdengiyê de dimîne heya ku cihekî ewle û şahidekî pê bawer ji xwe re bibîne. Ji bo civaka kurd, axaftina bi zimanê dayikê, vegotina çîrokên tarîxî û xwendina edebiyata kurdî beşek ji vê pêvajoya saxbûnê (healing) ye.

Derûnnasiya berxwedanê

Freire (1970), di Pedagojiya Bindestan (Pedagogy of the Oppressed) de, diyar dike ku bindest pêşî divê ji zincîrên bindestiyê yên navxweyî (internalized oppression) rizgar bibin berî ku karibin ji bindestiya derxweyî jî rizgar bibin. Bindestiya herî xerab ew e ku mirov xwebûna xwe ya rastîn ji bîr bike. Ji vê dîtingehê ve, berxwedana zimanî ya kurdan — ku bi muzîkê, edebiyatê û perwerdehiya kurdî tê xuyakirin — ne tenê kiryareke siyasî ye, ew kiryareke saxbûna derûnî ye.

Martín-Baró (1996), damezrênerê derûnnasiya rizgariyê (liberation psychology), got ku psîkolojî divê ji bo rizgarkirina bindestan xizmet bike û ne ji bo piştgirîkirina pergala serdestiyê. Derûnnasiya kurdî — ku di çarçoveya zimanê kurdî de tê pêşxistin — dikare bibe alaveke saxbûna takekesane û civakî ya girîng.

Heidegger (1971) zimanê mirov weke “mala hebûnê” (the house of being) pênase dike. Li gorî vê nêrînê, kurdên ku zimanê xwe diparêzin û pêş dixin, ne tenê zimanekî diparêz in — ew mala xwe ya xwebûnî û hebûnî diparêzin. Ev têgîn bi vegotina poetîk a kurdî re hevaheng e: “Ziman ne amûr e; ew mala mirov e.”

Bourdieu (1991) di Ziman û Hêza Sembolîk (Language and Symbolic Power) de nîşanî me da ku ziman xwedî sermayeya sembolîk (symbolic capital) e û ew di têkoşîna desthilatiyê de roleke bingehîn dilîze. Ji ber vê yekê, serxistina zimanên bindestan ne tenê pirsgirêkeke çandî ye — ew pirseke desthilatî û dadmendiyê ye. Têkoşîna kurdan ji bo mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê, di vî çarçoveyî de, têkoşînek e ji bo wekheviya civakî û rizgariya derûnî.

Xwebûn û nasname di çarçoveya derûncivakî de

Erikson (1968) di bîrdoziya xwe ya geşedana derûncivakî (psychosocial development) de behsa qeyranên nasnameyê (identity crises) kir ku di her qonaxê de çêdibin. Ji bo nifşên kurd ên mezinbûyî di hawîrdorên asîmilasyonê de, qeyrana nasnameyê ne tenê yekem qonaxa jiyanê ye — ew bi tevahiya jiyanê re heye. Mirov di çavên yên-din de tê avakirin û carinan di wan çavan de winda dibe.

Tajfel û Turner (1979) di bîrdoziya nasnameya civakî (social identity theory) de nîşanî me dan ku nasname bi çend koman re tê çêkirin. Di rewşa kurdan de, nasname di navbera çandên miletan de tê çêkirin — ev rewş hem zengînî ye hem jî carinan çavkaniya rageşî û tengasiyan e. Divê derûnnasiya kurdî vê alozî û tevheviya nasnameyan weke hêzeke, ne weke pirsgirêkê, bipejirîne.

Mirov çîroka hebûn û xwebûna xwe ye — nasname bi ziman û vegotinê (narrative) tê avakirin, ne bi fikr û ramanê tenê. Ji ber vê yekê, helwest û geşedana vegotinên kurdî — di nivîskarî, şiêr, fîlim û muzikê de — ne tenê kiryareke hunerî ye, ew avahikiriyeke nasnameya giştî ya kurdan e.

Encam

Ziman, xwebûn û derûn ji hev nayên veqetandin. Di rewşa kurdan de, parêzkirina zimanê kurdî ne tenê kiryareke çandî ya sembolîk e — ew kiryareke saxbûna derûnî ya bingehîn e. Lêkolînên derûnkoleriyê (psychoanalysis), bîrdoziya trawmayê û derûnnasiya rizgariyê bi hev re nîşanî me didin ku:

• Windakirina zimanê dayikê dibe sedema qeyranên nasnameyî û pirsgirêkên derûnî yên kûr.
• Trawmaya kolonyal di laş û derhişiya bindestan de dijî û di nifşan de derbas dibe.
• Berxwedana zimanî kiryareke saxbûna takekesane û civakî ye.
• Derûnnasiya kurdî ya nûjen divê van rastî û realiteyên çandî û dîrokî di xebata xwe de bihesibîne.

Siberoja derûnnasiya kurdî divê li ser piyên xwe yên çandî û dîrokî bê ava kirin. Ev tê wê wateyê ku bîrdoziyên derûnnasên rojavayî di çarçoveya çanda kurdî de bên xwendin û şîrovekirin, ne bêrexne bên qebûlkirin. Weke ku Fanon (1952/2008) destnîşan kir: berî her tiştî, divê mirov xwe û xwebûna xwe nas bike — û ji bo kurdan, naskirina xwe û xwebûna xwe bi zimanê kurdî dest pê dike.

Çavkanî

Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (G. Raymond & M. Adamson, Trans.). Harvard University Press.

Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. Norton.

Fanon, F. (2008). Black skin, white masks (R. Philcox, Trans.). Grove Press. (Original work published 1952)

Freire, P. (1970). Pedagogy of the oppressed (M. B. Ramos, Trans.). Continuum.

Freud, S. (1917). Mourning and melancholia. In J. Strachey (Ed. & Trans.), The standard edition of the complete psychological works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 237–258). Hogarth Press.

Heidegger, M. (1971). Poetry, language, thought (A. Hofstadter, Trans.). Harper & Row.

Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror. Basic Books.

Jung, C. G. (1968). The archetypes and the collective unconscious (R. F. C. Hull, Trans.; 2nd ed.). Princeton University Press.

Lacan, J. (1977). Écrits: A selection (A. Sheridan, Trans.). Norton.

Martín-Baró, I. (1996). Writings for a liberation psychology (A. Aron & S. Corne, Eds.). Harvard University Press.

Meho, L. I. (2004). The Kurdish question in U.S. foreign policy: A documentary sourcebook. Praeger.

Memmi, A. (1965). The colonizer and the colonized (H. Greenfeld, Trans.). Orion Press.

Tajfel, H., & Turner, J. C. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. G. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.

van der Kolk, B. (2014). The body keeps the score: Brain, mind, and body in the healing of trauma. Viking.

Vygotsky, L. S. (1986). Thought and language (A. Kozulin, Trans. & Ed.). MIT Press.

Winnicott, D. W. (1960). Ego distortion in terms of true and false self. In The maturational processes and the facilitating environment (pp. 140–152). International Universities Press.

Wittgenstein, L. (1953). Philosophical investigations (G. E. M. Anscombe, Trans.). Blackwell.