Guhertoyên wêjeyî, an bi kurdî “waryantên wêjeyî”, têgeheke girîng e ku di qada wêje û çandê de cihêrengiya form û vegotinên yek berhemê rave dike. Di wêjeyê de, “guhertoy” tê wateya versiyonên cuda yên heman çîrok, helbest, destan an nivîseke din ku di nav dem, mekan an çandên cihê de bi awayên cuda hatine vegotin, nivîsandin an adaptekirin. Ev guhertoy ne tenê cudahiyên biçûk ên şêwazî ne, lê carinan jî guhertinên kûr di naverok, karakter, an armanca berhemê de nîşan didin. Di çarçoveya wêjeya kurdî de, ev têgîn xwedî girîngiyeke taybet e ji ber dewlemendiya çanda devkî û dîroka nivîskî ya kurdan. Li jêr, em ê li ser wateya guhertoyên wêjeyî, mînakên wan di wêjeya kurdî de, û bandora wan bi awayekî dirêj û berfireh rawestin.
Wateya Guhertoyên Wêjeyî
Guhertoyên wêjeyî bi gelemperî ji çavkaniyeke hevpar derdikevin, lê bi demê re, ji ber faktorên wek ziman, herêm, şertên civakî, an jî afirîneriya kesên ku wan vediguhêzin, diguherin. Ev guherîn dibe ku bi awayekî devkî (ji devê dengbêj an çîrokbêjan) an jî bi awayekî nivîskî (ji aliyê nivîskaran ve) pêk bên. Di wêjeyê de, ev guhertoy nîşan didin ku berhem ne statîk in, lê dînamîk in û bi jiyana civakê re diguherin. Mînakî, heman çîrok dibe ku li gundekî bi dawiyeke dilxweş, li gundekî din bi dawiyeke trajîk bê vegotin; ev her du form jî guhertoyên wêjeyî ne.
Di wêjeya cîhanê de jî ev têgîn tê dîtin. Mesela, çîrokên Grimm (birayên Grimm) yên Almanî, ku di sedsala 19’an de hatine berhevkirin, gelek guhertoyên cuda yên çîrokên folklorîk ên Ewropî ne. Bi heman awayî, di wêjeya kurdî de jî, guhertoyên cuda yên destan û çîrokên folklorîk hene ku di nav çanda devkî de hatine parastin û paşê nivîskî bûne.
Guhertoyên Wêjeyî di Çanda Kurdî de
Wêjeya kurdî, ji ber dîroka xwe ya dewlemend a devkî û nivîskî, tijî guhertoyên wêjeyî ye. Çanda devkî ya kurdan, bi taybetî bi rêya dengbêjan, bûye zevîyeke mezin a afirandina van guhertoyan. Ji ber ku zimanê kurdî di gelek sedsalan de di bin qedexeyan de bû û nivîsandina wê sînordar bû, veguhastina wêjeyê bi piranî bi devkî pêk hat, û ev yek bû sedema çêbûna waryantên cuda.
-
Mem û Zîn
Destana “Mem û Zîn” a Ehmedê Xanî yek ji mînakên herî navdar ên wêjeya kurdî ye ku xwedî guhertoyên cuda ye. Forma nivîskî ya Xanî, ku di sala 1695’an de hatiye nivîsandin, wekî berhemeke klasîk tê pejirandin. Lê belê, beriya ku Xanî vê çîrokê binivîse, ew bi awayê devkî di nav gel de dihat vegotin. Dengbêjên kurd çîroka Mem û Zînê bi şêwazên cuda vegotine: di hin guhertoyan de, giranî li ser evîna Mem û Zînê ye, lê di hinên din de têkoşîna Mem li dijî desthilatdariya mîr tê pêş. Her wiha, dawiya çîrokê jî dibe ku di guhertoyên devkî de cuda be; mînakî, di hin vegotinan de Mem û Zîn dimirin, lê di hinên din de ew digihîjin hev. Ev guhertoy nîşan didin ku çîrok bi çanda herêmî û xeyala veguhêzeran ve hatiye dewlemendkirin. -
Siyabend û Xecê
Destaneke din a navdar a kurdî, “Siyabend û Xecê”, jî xwedî guhertoyên cuda ye. Di vê çîrokê de, Siyabendê çolter ku ji çiyayan tê, bi Xecê re dikeve evînê, lê ev evîn bi dawiyeke trajîk bi dawî dibe. Di hin guhertoyan de, Siyabend ji ber evîna xwe xwe dikuje, lê di hinên din de ew ji aliyê dijminên xwe ve tê kuştin. Dengbêjên cuda li gorî herêma xwe hûrgiliyên cuda lê zêde kirine, û ev yek çîrokê kiriye xwedî waryantên cihêreng. -
Kela Dimdimê
Destana “Kela Dimdimê” jî mînakeke din e ku behsa berxwedana kurdan li dijî dagirkeran dike. Di forma wê ya devkî de, hûrgiliyên şer, navên qehremanan û dawiya çîrokê di nav guhertoyên cuda de diguherin. Mînakî, di hin vegotinan de Xanzad Xanim wek qehremaneke sereke tê dîtin, lê di hinên din de mêrekî bi navê Emîr Xanê Lepzêrîn li pêş e. Ev guhertoyên cuda ne tenê çîrokê dewlemend dikin, lê di heman demê de dîroka têkoşîna kurdan jî bi awayên cuda rave dikin.
Sedemên Çêbûna Guhertoyên Wêjeyî
Guhertoyên wêjeyî bi gelek sedeman çêdibin, û ev sedem di çanda kurdî de bi taybetî bi rewşa civakî û dîrokî ve girêdayî ne:
-
Çanda Devkî: Ji ber ku wêjeya kurdî bi sedsalan bi rêya dengbêjî û çîrokbêjiyê hatiye parastin, her veguhêzerek li gorî xeyal û şîroveya xwe guhertin lê zêde kiriye. Ev yek bûye sedema cihêrengiyê.
-
Zaravayên Zimanê Kurdî: Kurdî xwedî zaravayên cuda ye (Kurmancî, Soranî, Zazakî), û her zarava bandora xwe li ser vegotina berhemê kiriye. Mînakî, heman çîrok bi Soranî û Kurmancî cuda tê vegotin.
-
Cudahiyên Herêmî: Herêmên cuda yên Kurdistanê (Bakur, Başûr, Rojhilat, Rojava) xwedî çand û kevneşopiyên cihê ne, û ev yek di guhertoyên wêjeyî de xuya dike.
-
Bandora Dîrokî: Şertên dîrokî, wek şer, koçberî û qedexe, bûne sedem ku çîrok bi awayên cuda bên adaptekirin. Mesela, di demên têkoşînê de, guhertoyên ku berxwedanê bilind dikin zêdetir hatine vegotin.
Bandora Guhertoyên Wêjeyî
Guhertoyên wêjeyî bandoreke kûr li ser wêje û çanda kurdî kiriye:
-
Dewlemendiya Çandî: Van guhertoyan wêjeya kurdî dewlemend kiriye û nîşan daye ku zimanê kurdî dikare bi awayên cuda xwe îfade bike.
-
Parastina Nasnameyê: Di demên ku nivîsandina kurdî qedexe bû, guhertoyên devkî bûne amûreke girîng ji bo parastina nasnameya kurdî.
-
Afirînerî: Her guhertoyê rê li ber afirîneriyeke nû vekiriye, û ev yek wêjeya kurdî ji yekrengiyê parastiye.
-
Girêdana Nifşan: Guhertoyên wêjeyî bûne pirek di navbera nifşên cuda de, ji ber ku her nifşê li gorî xwe çîrokên kevn nû kirine.
Çawaniya Berhevkirin û Parastina Guhertoyên Wêjeyî
Ji bo ku ev guhertoy winda nebin, divê lêkolîn û berhevkirina wan bê kirin. Di wêjeya kurdî de, kesayetiyên wek Celadet Alî Bedirxan, Qanadê Kurdo û Roger Lescot di berhevkirina folklor û wêjeya devkî de gavên girîng avêtine. Îro jî, bi saya teknolojiyê, tomarkirina dengê dengbêjan û nivîsandina van guhertoyan hêsantir bûye. Mînakî, saziyên wek Înstîtuya Kurdî ya Stenbolê an Weşanxaneya Nûbiharê dikarin van guhertoyan çap bikin û bi vî awayî wan ji nifşên nû re ragihînin.
Mînakên Ji Wêjeya Nûjen
Di wêjeya kurdî ya nûjen de jî guhertoyên wêjeyî têne dîtin. Mesela, nivîskarên wek Erebê Şemo û Mehmed Uzun çîrokên folklorîk bi şêwazên xwe yên nûjen ji nû ve nivîsandine. Romanên Mehmed Uzun, wek “Siya Evînê”, dibe ku ji çîrokên evînê yên kevn îlhama xwe girtibin, lê bi şîroveyeke nûjen hatine pêşkêşkirin. Ev nêzîkatî jî wek forma guhertoyên wêjeyî tê hesibandin.
Encam
Guhertoyên wêjeyî di wêjeya kurdî de nîşana zindîbûn û afirîneriya çanda kurdî ne. Ew ne tenê cudahiyên biçûk in, lê di heman demê de mîrateyeke ku dîrok, ziman û têkoşîna kurdan di nav xwe de dihewîne ne. Ji “Mem û Zîn”ê bigire heta “Kela Dimdimê”, ev guhertoy nîşan didin ku wêjeya kurdî bi rêya devkî û nivîskî çawa li hemberî demê berxwe daye. Ji bo parastina vê dewlemendiyê, divê em van guhertoyan binirxînin, berhev bikin û bi zimanê xwe yê zindî bidomînin, ji ber ku her guhertoy perçeyek ji nasnameya me ya wêjeyî ye.
Çandname
