Giredayeyê Edebîyatê Polîtîkî De Romanê Kılama Şilane

Giredayeyê Edebîyatê Polîtîkî De Romanê Kılama Şilane
The Novel Named Kılama Şilane (The Song of Şilane) in the Context of the Political Literature

Romanê Kılama Şilane de nuştox herfa “î” nêşuxulnayo. Herfê “ı” û “i” şuxulnayo. Coka ma zî nameyê romanî de û rêzî ke ma roman ra girewtî de herfa “î” ney herfê “ı” û ”i” şuxulna.

 İlyas AKMAN
Alk. Doç. Dr., Zanîngeha Mardîn Artukluyî, Fakulteya Edebîyatî, Beşa Ziwan û Edebîyata Kurdî, Mêrdîn, Turkîye; Asst. Prof., Mardin Artuklu University, Faculty of Literature, Department of Kurdish Language and Literature, Mardin, Turkey, ilyas-akman@hotmail.com

 

KILMVATE

Edebîyat, goreyê tay nuştoxan tena huner, estetîk nîyo. Edebîyatkarî ke no hewa fikirîyenî yew mîsyon barkenî edebîyat ra û eseranê xo, seba no mîsyonî sey yew wasita veynenî. Edebîyatê Zazakî de zafî nuştoxî, eseranê xo seba yew armancî nusenî. Înan ra yew zî Îlhamî Sertkaya yo. Eseranê ey de babetê sîyasî/polîtîkî, cayo giran gînî. Kılama Şilane no hewa yew roman o. Sertkaya, eserê xo de ca dano serebûtê sîyasî ke tarîxo nêzdî de ameyî meydan. Meseleyê Kurdî, zaf hokan ra girîyeno dest. Înan ra yew ziwan o. Barkerdişê mecburî, yewna babete ya ke nuştox, balayê wendoxan rê pêşkeş keno. No romanê sîyasî de derbeyê 1980î zî cayo giran tepşeno. Meseleyê Kurdî ra vêşêr, bêedaletîye, seypênêbîyayîşê komele ser de zî vindîyeno.

Çekuyê Kilîdî: Romanê Kılama Şilane, Edebîyat û Ziwanê Zazakî, Edebîyato Polîtîk.

ABSTRACT

Literature is not just aesthetics, according to some authors. Authors who think in this way load the missions to literature and use their works as a tool for this mission. Many writers in Zazaish/Zazakî literature write their works for a purpose. Ilhami Sertkaya is one of them. Politic issues holds an important place in his works. Kılama Şilane (The Song of Şilane) is a work of this kind. Political events have an important place in the work. The Kurdish question is addressed in many ways. The language is one of them. Forced migration is another important issue. The military coup of September 12, 1980 and social injustice are other important issueses.

Keywords: The novel named Kılama Şilane (The Song of Şilane), Zazaish/Zazakî Literature and Language, Political Literature.

1. DESTPÊK

Têkilîya edebîyat, sîyaset û îdeolojîyî, wextê verênan ra est o. Tay edebîyatkarî, yew mîsyon barkenî edebiyat ra û eseranê xo, seba no mîsyonî sey yew wasita veynenî. Heme edebîyatan de no hewa eserê sîyasî, îdeolojîkî est î.

Zafî toerîkarê edebîyatî, nuşteyanê xo de behsê no fîkrî kenî. Mîsale, Eagleton, ney vano: “Edebîyat, manayo ke ma mîras girewto yê çekûyî, yew îdeolojî yo” (2011: 36). Goreyê nê teorîkaran edebîyat, huner, çîyo ke tewr nizdîyê cuyê reelî yo (Wood, 2010: 109). Çernîşevskîy zî no hewa fikirîyeno. O vano ke mîsyonê edebîyatî, îzahkerdişê cuyî yo (2012: 131). Murat Belge zî vano ke şartê bingeyê edebîyatî, aks kerdişê cuyî yo û têkilîya edebîyat, siyaset û îdeolojîyî zaf o (1975: 40). Gama ke edebîyat, huner yeno sîyaset, îdeolojî hete zî objektîfîye wedarîyeno. No hewa eseran de mûnite, weçînitişê qerekteranî û unsurê êbînî seba yew armanc yenî şuxulnayîş.

Seke ame vatiş, no hewa eseran de objektîfîye peygoş beno. No semed ra tay edebîyatkarî, ney vanî: “Qerekterî ke hetê yew nuştoxî ra virazîyayî çende objektîfî?… Têkilîya Homa û însanî de însan çende azad bo, encax hende benî” (Lukacs, 2007: 96). Yanî, goreyê înan, azadbîyayîşê qerektaran mumkun nîyo. Bira, ê seba yew armancî est î. Mîsale, gama ke nuştox yew qerektero ke rexneyê xo û cuyê reelî keno virazeno, armancê ey o yo ke wendoxê ey zî wa rexneyê xo û cuyê reelî bikî (Felski, 2010: 40). Heto bîn ra nuştox, tay qerekteran, bi hewayo pozîtif, tayêne zî bi xasletano xiraban pêşkeş keno. Bi no metod, wazeno ke wendoxanê xo kaşko fîkrê xo ser (Pospelov, 2005: 122). Kê şînî no hewa eseran, edebîyatê Zazakî de zî veynî. Zafî nuştoxî, eseranê xo seba yew armancî nusenî. Înan ra yew zî Îlhamî Sertkaya yo. Eseranê ey de sîyaset, îdeolojî cayo muhîm gînî. Eserê ey Kılama Şilane serre 2007 de neşr bi û no hewa yew roman o. Nuştox, bingeyê eserê xo de ca dano meseleyê Kurdî. Zafê hokan ra na babete ser vindeno. Ma na meqale de ceribnenî ke unsurê sîyasî ke eser de vêrenî tesbît bikî.

2. AWANKERDIŞÊ KAMÎYÎ Û CUYÊ DEWE/CAYÊ TEBERÊ YÊ ŞARÎSTANÎ

Nuştox, kamîyê Kurdîye (Zaza û Kurmancî) ser zaf vindeno. Bira, kê şînî vacî roman, semedê na babete nusîyayo. Tay hacetan ser timutim, bala wendoxî kaş bîyeno Kurdîye ser. Cuyê dewe, seba kamîyê Kurdîye zaf giran a. Nuştox, cuyê dewe ser ra kamîyê homojenê yê Kurdîye wendoxan rê pêşkeş keno.

Dewî û cayê bînî ke teberê şarîstanan de yî hîna homojen î. Safîyê kamîyê xo hîna zelal muhafaza kenî. Çunke nê cayî, cayî bînan rey de nîşnî bi asan têkilîya ronî. Nê cayî, teberê endustrî, turîzm û bazirganîyeyî de yî coka însanê nê cayan kamî û kultur o ke bawkalanê xo ra girewtî hîna zaf muhafaza kenî. Nesilî bedelî zî cuyê nê cayan bi asan nêbedelîno. Heto bîn ra ganî bivacîyo ke na rewşe, serranê peyênan de tay bedelîyaya. Averşîyayîşê teknolojî (bi taybetî înternet, TV ) rey de dinya bi xo bî “dewa global.” Davîd Harvey vano ke bi sînyala radyoya verên a ke Eiffel ra vilabî dinya, ca/mekan hînî heme ca de ame rêzê yew wextî (2012: 300). Yanî globalîye, sînyala radyo reyde hêz gîna û xora ewro, resayo rehendo dêwendam. Hînî, heme mekanî heme cayan de yî. Cayo ke yew qirneyê dinya de yo şîno ê qirneyê dinyayê binan de têkilîya rono. Heme cayî, tesîrê yewbînan kenî. La romanê Sertkaya de fîkrê “dewa global” ney, kamîyê dinyayê verên xo rê ca veyneno. Xora armancê Sertkayayî globalîye nîyo, kamîyê Kurdîye yo. Coka, romanê ey de dewe kamîyê, kulturê Kurdîye bi zelal lanse kena. Sewbîna romannuştoxî ke no hewa fikirîyeni zî est î. Mehmed Uzun, înan ra yew o. O vano ke endustrî, bazirganîye ra durkewtiş û qedexebîyayîş Kurdkî rê xirabîye kerda. La heto bîn ra na rewşe, Kurdkî rê hawilîye zî kerda. Nê heme sebebî, Kurdkî eşta dinyaya xo zere û peynî ey de zî Kurdkî pak, naîf û zelal monayo (2009: 49). Endustrî, bazirganîye û turîzm zelaleyê ziwan û kamî tay xerepnenî. Sertkaya zî seba romanê xo, yew cayo ke qet têkilîya ey yewna ca de çin o weçîneno. O, qestî/hişmendane no hewa yew ca weçîneno ke Kurdîye bi zelal lanse biko.

Rîpelê verênan de behsê yew dewe beno. Dewe, bi vatişê nuştoxî, tena xo û asmên veynena. Bi no vatiş zî zelalîye û pakîyeyê dewe nawnîyenî. Asmên pak, zelal û kewe yo û însanî şa keno. Dewe, tena no hewa yew rindîyeyî veynena û binê aye de ya. Sewbîna çî nêveynena. No cayo homojen, saf bi çend nesil o kamîyê xo muhafaza keno. Nuştox, hişmendane, têkilîya no cayî û însanê ey beno resneno yew ristimo kehan. Yew metafor zî şuxulneno: “Mabênê nê kêyan de, ju dara goze, kes nêzaneno ke, çı wext ra nata, pel û gilanê xo, tarıqe de arde bi” (Sertkaya, 2007: 7). Dewijê ewroyî, xebatî dima, binê na gozêra ke tarîxê aye nêzanîyeno de roşenî û tereqnenî. No çîyo ke ê kenî, bawkalê înan zî kerdêni. Na gozêre, heme qalî ke tarîx de na dewe de vacîyayî vîrê xo de muhafaza kena. Na dewe de heme nesilî wayîrê eynî cuyî bî. Yewna çîyo ke çend nesilan viraşto est o: “Dewe, zê her usar, bar kerd bi ame bi ware… Warê Pircanan ke nıka şênatiya, ver u vıradê dı koyan de, cayê de rut u kemerın de bi… Baya gul u çiçegan kewt bi têmiyan, ebe bayê de weşe, der u dormê xo de vıla kerdêne” (Sertkaya, 2007: 7). Nê dewijî, barkenî şonî ware û weyra, mîyanê boya weşe, hewayo ponkî, awa serdin de ciwîyenî.

Nuştox, rîpelê verênan de hişmendane na zelalîye, pakîye û homojenîye pêşkeş keno. Çunke, wendox veyneno ke badê, tay kesî dest erzenî no cayo rindî ser. Nê kesî wazenî ke na rindîye bixerepnî û înan bibedelnî. Yanî nuştox vano ke îdarekerdoxî, no cayo ke qet kesî rê xirabîye nêkerdo, tena benetî xo û asmên de ciwîyeno zî asan nêverdonî. Ê wazenî ke kamîyê no cayî bibedelnî. Ma nîka şînî nê behsan ser zî vindirî.

3. SEREKÊ BEŞÊ QEDEXEYÊ KURDKÎ Û RADYOYÊ ERÎWANÎ

Roman, yew dewa Kurdan de vêreno û her kes bi ziwanê xo yanî bi Kurdkî xeberî dono. La îdarekerdoxî, bire/qerar dayo ke ganî Kurdan bibedelnî. Seba ke biresî armancê xo tewr verî, Kurdkî ser vindenî û wazenî ke aye mîyan ra wedarnî. Sertkaya, zaf ehemîyet dono na babete coka naye, babeta merkezîyan ra yew a û bi hewayo dramatîk pêşkeş bena.

Protagonîsta romanî Şîlan a. A mekteb de raştê rîyê serdinê yê îktîdarî yena. No rîyo serdin, ceribneno ke wendekaro bibedelno û înan, hewayo ke o wazeno pîl biko. No proses de nuştox, sehneyanê dramatîkan têdima pêşkeş keno ke wendoxan kaşko fîkrê xo ser. No, yew taybetê edebîyatê polîtîkî yo.

Verî, yew mamosteyo bêrehm aseyeno. Rîyê ey timutim miruznaye yo, nêhuyeno û wendekarî ey ra tersenî. Pey çuwe, wezîfeyê keyeyî kontrol keno. Goreyê Şîlane ters, çuwe, mamoste û heqeret eynî çî yî. Mamoste, porê wendekarî ke wezîfeyê xo nêkerdî kaş keno, pey çuwe dono înan ra. Kê şînî çîyî ke heta nîka vacîyayî zafê mekteban de veynî. La nuştox, vano ke seba kutişî sewbîna sebebî zî est î. Xora o, seba nê sebeban romanê xo nuşto û înan ser zaf vindeno. Mamoste, mîyanê wendekaran ra yewî ajanê xo keno. Wezîfeyê casusî no yo ke kam wendekar keye de kuçe de wendegeh de bi Kurdkî xeberî bido, o înan mamosteyî ra vano. Mamoste zî înan kuweno, heqeret keno. Roman de ajan Hesen o: “Malımi cı ra vat bi her şew so pê keweran de vınde, goş bıde serê teleban bı dızdi, kam ke tırki nê, zonê xo qesi keno, namê inan bınusne, mı ra biya” (Sertkaya, 2007: 27). Nuştox, bi no qalan nawneno ke bira mehremîyetê îdarebîyayoxan çin o. Cayo tewr mehrem keye yo û seke vacîya, no ca zî binê çimanê iqtîdarî de yo. Ters, ameyîş ewnîyayîş, sistîye heme cayê îdarebîyayoxan pişteno û ê, bêçare bi tersê derbe girewtiş, ameyîş ewnîyayîş de ciwîyenî.

Mamoste, yew gedeyo ke hama 9 serre yo ajanê xo keno. No zî nawneno ke îdarekerdoxî, masumîyetê însanan zî suîstîmal kenî û prosesê îdarekerdişî qet etîk nîyo. Sertkaya, wazeno ke wendoxî, nê hîsan zerrî ra biciwîyî. Coka no sehne mûniteno. Gedeyê êbînî Hesen ra persenî ke o qeyê na gure keno. O zî ney vano: “Nêzana… Malımi mı ra va heni bıke…” (Sertkaya, 2007: 28). Tena no bersiv şîno masumîyetê Hesenî binawno. O hama gede yo, masum o. Bira nêzono se keno.

Heme gedeyî zonî ke çimê mamosteyî înan ser o. Coka, keyeyê xo de zî rehet nî. Dewijî, şonî keyeyê Şîlane û weyra radyoyê Erîwanî de kilamanê Kurdkî goşdarî kenî. Nê wextan de pêro xo vîndî kenî û seke firrenî şonî sewbîna dinyayan. Şîlane bi xo kilaman ra zaf heskena û vengê aye zî zaf rind o. Xora heme kes ney zono û aye ra rîca kenî ke ge-ge kilaman vaco. Gama ke radyo de kilaman goşdarî kena aye zî xo vîndi kena. La tay wext ra dima, mamoste û Hesen yeno vîrê aye û nê fîkrî hêşê aye de zimîyenî: “Hesen nıka ebe dızdi ame bi verê keweri? O nıka goşdariya ma keno? Eke goşdariye bıkero, gerê na radone keno ya gerê ma? Nê nê… Gerê radone gereke bıkero, çı ke ma nê, radone kurmanci kılaman vana” (Sertkaya, 2007: 30). Şîlane, mîyanê pêlanê tersî de şona yena. Ceribnana ke “guneyê xeberdayîşê Kurdkî” berzo radyo ser. Çunke goreyê aye ê ney, radyo bi Kurdkî xeberî dona, kilaman vana.

Zaf rey zî tersê wendekaran yeno serê înan. Hesen, gureyê xo keno û mamoste wendekaran kuweno. Nê wextan de tasvîrê mamosteyî no hewa yo: “Malım, verê teleban de, ebe gamanê kılm û hışke, lerza lerz amêne şiyêne. Dıdananê xo şıdênêne, lêwanê xo gege kerdêne mabênê dıdananê xo. O ruyo qemer de, ê çımi, hêlinanê xo de se ke wastêne fır bıdê” (Sertkaya, 2007: 23). Yewna ca de zî nê qalî vacîyenî: “Malım, zê bıza xêxe, gamanê xo bı lerz u hışk, mêydan de estêne. Destê xo pêy de gırêdaye bi. Şıve, nê destanê gırêdaye de tadiyêne” (Sertkaya, 2007: 26). Bi nê rêzan nuştox, hetê xo bi zelal kifş keno. Mamosteyî, romanê xo de mahkûm keno. Vano o, biza xêxe moneno û rîyê/riçêkê ey mocik o. Verê no mamosteyî de wendekarê masumî est î û ters ra recefînî. Tay wendekarî nenguyê xo tay zî pencanê xo orênenî. Çimê înan rîyê tersî ra pîl benî. Tena Şîlane cîya têgeyrena. Sereyê aye berz o û awirê aye rehet î. Gama ke mamoste înan ra qîreno û vano ke qey ê bi ziwanê xo de bi Kurdkî xeberî donî, Şîlane zereyê xo ra ney vîyarnena: “Ma tırk ni me ke!.. Maya mı, piyê mı, ma pêro zê her kesi zonê xo qesi kenime, naye de çı ecêbiye esta malım!” (Sertkaya, 2007: 24). Badê persî mamoste, şono verê Xezale. Destê xo beno benetî qirtik û çeneyê aye û sereyê aye hewaneno. Riyê Xezale beno sip û sur. Çimê aye qefelnayeyî. Lewê aye recefînî û çareyê aye de dilopê ereqî pêser benî. Fek û vinê aye ra tersî ra vengê ecêbî vecînî. Mamoste pey çuwe, di hebî derbe dono piro. Badê, doreyê Şîlane yena. La mamoste ecib moneno. Sereyê aye berz o û rehet asena. O perseno vano “no çina yo?” Şîlane zî vana “çina çina yo” Ecêb monayîşê mamosteyî zêde beno la ney nênawneno û perseno, qey aye bi ziwanê xo de xeberî dona? Şîlane bersiv nêdona û herman û çenganê xo bi manayo “ez çi bizono” lerznena. Naye ser mamoste, çer hebî derbe dono aye ra. Gedeyî ke tersaybî, di derbî çuwe girewtbî. La Şîlane ke nêtersaya çer derbê çuwe girewta. No zî yew nîşan o. Îdarekerdox, wazeno ke heme kes ey ra biterso. Gama ke yew vecîya û va “ez to ra nêterseno” o, ney ser, hîna hêrs beno û ey/aye rê zêde zulm keno. Heto bîn ra, wendegeh hepisxane moneno. Se, mamoste gardiyan o, wendekarî heps î, polî hucrey î.

Nuştox, nê babetan tena xeyalê xo de nêvirazeno. Cuyê reel ra ewnîno û bi hezar hedîseyê raştî ser ra îlham gîno. Nurettîn Beltekîn, kesî ke nê hewa serebûtî ciwîyayî ser tez nuşto. Nê kesî zî eynî çîyo neql kenî: “Gedeyê tewr sistî/tembelî gere kerdêni, ma rê giro ameyîni. Ê şînê gere kerdêni û xo feletnayêni. Tedayo ke derheqê ziwan de bi zaf bi. Wendegeho mîyan de zî dom kerd. Banê ezeban estb î. Mamosteyan, şewan de banan kontrol kerdêni û serêsibayî de zî seba ke ê banan de bi Kurdkî xeberî dayîya ceza dayêni (Beltekin, 2014:130). Kê şînî nê mîsalan zêde bikî.

Roman de mamoste, cerebneno ke paradîgmaya fermî, herf bi herf gedeyan rê bonder biko. Mîsale, dersê muzîkî de, marşanê fermî bonder keno. Vengê Şîlane zaf rind o. Ko de taxe de kuçe de yanî heme ca de kilaman vana. Pêro embazê aye ney zonî. Rocêk, peynî dersî de mamoste perseno ke kam wazeno kilame vaco. Wendekarî zî nameyê Şîlane vanî. Naye ser mamoste aye ra vano yew kilame vacê. La yew problemo pîl est o. Kilamî ke Şîlane zona pêro Kurdkî yî. Coka Şîlane vana a ney yewna wendekar kilame vaco. La mamoste vano ganî a vaca. Badê, Şîlane vana heme kilamî ke a zona Tirkî ney Kurdkî yî. Nê qalan ser, mamoste mat moneno û adeta virsik dono ey rê. Hêrs beno û Şîlane vandeyê xo het dono. Gama ke yenî têhet mamoste, pey awirê hêrsin aye ra ewnîno. Şîlane zî eynî hewa ey ra ewnîna. Mamoste verê no reaksiyon de şaş moneno û nêzono se biko. Badê, seba ke bin de nêmono ney vano: “Tırki kılaman bımıse tamam…?” (Sertkaya, 2007: 38). Nê hewa serebûtan ra dima, Şîlane, wendegeh û mamosteyîye ra hes nêkena: “Malımtiye, oxro ke zılımiya, medeniyeto ke pesênenê; jan bi, şıve bi, ters bi, vore de zêde serdın bi. Vore sıpê bı û heliyêne, malım u şıve siya bi, nêheliyêne” (Sertkaya, 2007: 26). Nê qalê Şîlanî, seba edebîyatê polîtîkî girîng î. Nuştox, temsîlkarê iqtîdarî, sîya keno. Verê ey de zî vora sipî û gedeyê masumî est î. No hewa çîyî ke yewbînan ra seraser cîyayî ser ra wazeno ke wendoxan kaş ko fîkrê xo ser.

Dersî, seba wendekaran qet baş nêvêrenî. No semed ra, wexto ke zengil ceneno ê zaf şa benî. Wendekarî ke sewbîna welatan de ciwîyenî zî gama ke vengê zengilî eşnawenî şa benî. La şa bîyayîşê gedeyanî ke roman de behs beno ney ra cîya yo. Tenefus seba nê gedeyan tena asan bîyayîş, werdiş, şimitiş nîyo. Seba înan tenefus, daxîlê cuyî bîyayîş o. Nê wextan de estbîyayîşê xo hîs kenî: “Telebi dormê sobê mektebi de kom bi. Şıma zen kerdêne ke sed sera ke qesi nêkerd bi, ebe têşaniya bı serbest qesikerdene, vengi kewt bi têmiyan” (Sertkaya, 2007: 26). Nê cumleyî tay zî bibo, romanê Marquezî ano kê vîr. “Bêvengîyo Se Serrane” yê gedeyan muadîlê Tenayîyo Se Serrane yê Marquezî yo. Romanê Marquezî de behsê cuyê yew keyeyî beno. Nesilî bedelînî la nameyê qerekteran eynî yî. Nameyê înan, bi zafane, ya Aureliano yan zî Arcadio yo. Kesî bedelînî la nameyê û qederê înan nêbedelînî. Pêro kuwenî destê tenayîye (Marquez, 2015). Qedexekerdişê Kurdkî ra dima, seba Kurdan, “Bêvengîyo Se Serrane” dest pêkeno. Kesî bedelînî la nameyê û qederê înan nêbedelînî. Pêro kuwenî destê bêvengîye. Nuştox, na rewşe, wendekaran ser ra mûniteno. Gama ke wendekarî raştê mamoste/fermî yenî bêveng moneni. Nê sehneyî zî cuyê reelî ra ameyî girewtiş. Kitabê Beltekînî de yew vano ke wextê înan de seba ke “Serekê Beşê Qedexeyê Kurdkî” bi, ê nêşîyaynê bi rehet Kurdkî xeberî bidî. Vano wexto ke mamoste înan het nêbînê înan dest pêkerdişê xeberdayîşê Kurdkî kerdêni û yew hewa hîs kerdêni ke se dinyaya xo tepa girewtêni (Beltekin, 2014:127). Bi Kurdkî xeberdayîş înan rê nefes dono. No hewa zonî ke mîyanê yew dinya de ciwîyenî.

Pey Kurdkî cuyî hîs kerdiş, sewbîna mîsalan de zî veynîyeno. Dewijî, şewanê zimistanî ke zaf dergî de her şewe keyeyê yewî de yenî têhet û tereqnenî. Radyoyê Erîwanî goşdarî kerdiş, nê wextan de çîyo ke ê tewr zaf hes kenî yo. Wexto ke wayîrê Kurdkî band bîyayîş qedexe bi, radyoyê Erîwanî kilamê Kurdkî cenayêni. Nê kilamî seba Kurdan zaf girîng bî. Celîlê Celîl, derheqê na babete de malumat dono. 1.500 ra zêde kilamê Kurdkî, arşîvê radyo de est î. Kilamê nê dengbêjan, deyîrbazan radyo de amey cenayîş: Efoyê Esed, Şeroyê Biro, Karapêtê Xaco, Memoyê Silo, Mecîtê Silêman, Aramê Tîgran, Egîtê Têcir, Sûsîka Simo, Mehmedê Mûsa, Ahmedê Mîrazî, Gulîzera Etar, Aslîka Qadir, Zadîna Şekir, Belga Qado, Kubara Xudo (Celîl, 2005: 12). Dewijî, timutim paweyê nê kilamanî benî. Game ke kilamî dest pêkenî, ê teraqî, huyayîşî, yarîyî yanî heme çî gînî binê bandura xo: “Her kes, zê asparo bêveng, nuşt bi astoranê xiyalanê xo ra, gorê wastena xo, na astore ramıtêne. Bê şık, neqebê zerê her kesi de, se ke tija sodıriya usari suziyêne, ya ki çı bızanıme, mabênê, mırad u bê  mıradiye de cayê de bi her kes… O çiyo ke vanê ‘zerê mordemi helêneno’ kewt bi na radone, ebe na kılame bıyêne vıla” (Sertkaya, 2007: 29). Dewijî, bi goşdarî radyo, çîyî ke cuyê reel de nîşnî bikî, cuyê xeyalî de kenî. Sey esparo ke wenişto estorî, rî xo tadonî tîja hamnanî û estorî romenî. Cuyê reel de zaf çî înan rê qedexeyo. Kilamê Kurdkî, înan rê berê neweyan akenî û ê, zereyê azadîyî de estor romenî.

Roman de dîyardeyê ziwanî hende girîng o ke çend nesilan ser na babete xo rê ca veynena. Maye û pîyê Fîrarî û Şîlane temsîlkarê nesilê yewinî yî û problemê ziwanî ancenî. Şîlane û Fîrar, temsîlkarê nesilê diyinî yî û ê zî hetê ziwanî ra zaf zehmetî veynenî. Dozdar, kêneka Şîlane û Firara. A, temsîlkara nesilê hîrêyinî ya. Aye ser ra zî behsê ziwanî beno. A, Ewropa de ameya dinya û bîya pîl coka qedexe qerdişê Kurdkî rê nîşna mana bido: “Kam naye qebul keno? Pîyê xo na zurekeriye u nê inkari qebul nêkerd bi, coka wastêne ke bıtepışnê, bıkerê hepis, işkence bıkerê, bıkışê” (Sertkaya, 2007: 117). Gedeyî ke dormereyê aye de yî Kurdkî nêzonî. A, na rewşe ra zî ecêb moneno: “Hollanki, Franski, Almanki mısenê, qey zonê xo nêmısenê? Na perse gege maye u pi ra pers kerdêne; -Fadıke, Dilane, Bertal qey zonê ma nêzanenê, qesi nêkenê daye?” (Sertkaya, 2007: 118). Şîlane û Firar, cuyê xo de kesî sîyasî bî. Kêneka înan zî rexne kena, persan persena. Xo ra nuştox, hişmendane nameyê aye Dozdar poneno. Manayê dozdarî “dewaker” o. Yanî, keso ke ceribneno ke tay çîyo mahkum biko, tay xeletan wedarno. Dozdar, temsîlkarê yew nesil a. No nesil, verê asîmîlasyonî, înkarî vecîno û kamîyê xo dima şono. No nesil, hem zaf çî veynayo hem zî maye û pî xo ra zaf çî eşnawêto. Coka hama şenikîye ra sîyasî beno.

4. METROPOLAN DE BÊEDALETÎYE/ SEYPÊNÊBÎYAYÎŞ Û HÎŞYARBÎYAYÎŞ

Dewe de îmkanê wendegehî zaf çin o. Coka maye û pîyê Şîlane aye erşawenî waya aye ke Îzmîr de ciwîyena het. Hama rojanê verênan de ferq kena ke dekawta yew dinyaya newe. Ewta, însanî teber de protestoyan virazenî. Destê înan de nê pankartî est î: “Bımıro faşizm”, “Zulım bıqediyo”, “Ma bı zonê xo de perwerdetiye wazenime” (Sertkaya, 2007: 51). A, verî nê çîyan rê mana nêdona. Tena, bi awirê ecêb monaye înan ra ewnîna. La roj bi roj sîyasî bena.

Waye û zamayê aye vanî ke qewetê înan çîno ke Şîlane berşawî wendegeh. No, seba aye yew derbeyo pîl beno. Heme xeyalanê xo vindî kena. Waye, nê qalan vana: “Ma ki wazenime tı biwanê delala mı, hama ne ma, ne ki pi u maya to wa belengaze de seba wendena to, imkan çino” (Sertkaya, 2007: 53). Rîyê qehrîyayîş ra şewan de nîşna birawko. Qalê waya aye, şewan de hêşê aye de zimîyenî. Bi taybetî, çekuya “belengaz” aye zaf mutesîr keno. Îzmîr zaf pîl o û cayo rind o. Zaf dewlemendî zî est î. Şîlane, hetêk ra nê çîyan fikirîyena hetêk ra zî çekuya “belengazî” û ferq kena ke çiyêk raşt nêşono: “Qey ma belengazime? Qey tayê kesi niya imkanê xo zafê, dewlemendê, zaf kes ki bê imkaniye de rê, feqirê? Şîlane ebe zaf persan cendekê xo cılan de ard u berde. Sarê xo sat reyi çerexnêne. Se ke balişna xo bi bi kemero hışk. Se ke orxanê xo bi bi sıncın, kewtêne canê aye” (Sertkaya, 2007: 53). Hem fîkrê nêşîyayîşê wendegehî hem zî bêedaletîyê dinyayî, heme leşê aye gîno binê bandura xo. Seke vayo serdin û wişk dormereyê aye girewto û aye lerzneno.

Rocêk şona Alsancak û weyra restoranan veynena. Ferq kena ke tay kesî nîşnî nê cayan de werd borî. Mîsale, nê cayan de çer, panc cemî werd, bedelê meaşê xîzmetkarê apartmanîyan (qapîcî) o. O wext, ney fikirîna: “Feqir u belengaz kar keno, araq rışneno, dewlemend weno. Nê se biyê dewlemend gelo? Ma qey belengaz u bê imkanî me?” (Sertkaya, 2007: 56).  Bêedaletîyê dinyayî, aye rê giran yeno. Nê hewa çîyan heme roj veynena û roj bi roj hîna sîyasî bena. Heto bîn ra, têkilîya belengaz bîyayîş û Kurdîye ser zî fikirîyena: “Sebebê feqiriye u belengaziye, kurmanc biyene me bo?… Qey zonê xo bı bo sebebê heqareti? Zonê kameji şari beno sebebe jan u pırodayene?” (Sertkaya, 2007: 57). Nê fîkrî aye esîr gînî. A, heme çîyo ke dormere de yo xo vîr ra kena. Sixletîye, vengî ke têkewtî û ê çîyê bînî, heme çî aye ra dur î. No hal de, sereyê xo tadona hetê asmênî. Fikirîyayîşê aye hîna qur beno. Însanî belengazî zaf î la ê zî mîyanê xo de cîya cîya kategorî benî. Tay tena belengaz î. Tay zî hem belengaz î hem zî problemî sey kamî û ziwanî ancenî.

 Şîlane, roj bi roj hîna zaf realîteyê xo û şarê xo bonder bena. Ziwanê dayîke de hama zî asan nîya. A, seba ke ardimê waya xo biko yew keye de pakkarîye kena. Na keye de di gedeyî est î. Yew 4 serre yew zî 6 serre yo. Gama ke Şîlane pakkerdiş kena bi Kurdkî kilaman vana. Rocêk a ferq kena ke gedeyan ra yo ke pîl o zî a kilema ke Şîlane vatêni vano. Xewf Şîlane gîno. Ya gede, no kilama, maya xo het zî vaco? Wendegeh, mamoste û cezayî ke seba ke bi Kurdkî kilamî vat bî girewtî yenî vîrê Şîlane. Bi rocan, hewteyan mîyanê no tersî de ciwîyena. No ters aye hîna sîyasî keno. Heto bîn ra zî ziwanê xo ra hîna nêzdî bena. Se yew maye ke gedeyê aye dej onceno û coka a maye gedeyî xo ra hîna nêzdî bena û a zî dej oncena. Şilane zî veynena ke ziwanê aye dej onceno coka hîna nêzdî ey bena û a zî dej oncena.

Rocêk, hewna mîyanê no psîkolojî de ya û gedeyano ke miqat kena bena park. Weyra yew cenî, aye ra pers kena ke a kore ra ya. A zî vana Çewlîgij a. Na rey persena a Kurmanca? A zî bi vengo berz û zelal vana “ê!”. Nuştox seba no sehne ney vano: “Se ke cayê ra qesasanê sed seran gırotêne” (Sertkaya, 2007: 58). Şîlane, tena dejê xo ney dejê bawkalanê xo zî bar kerdo û wazena nê dejan wedarno. Coka bersivê xo bi vengo berz û zelal dona. Rocanê binan de babetanê sîyasîyan ser zaf vindena. Yew embazê aye, Fatma, est a. Pîya derheqê polîtîka de xeberî donî. Rocêk Şilane, no pankartî veynena: “Ma Kurmanci, zonê xo de perwerdetiye wazenime.” A no pankartî, Fatma ra vana û yew xeberdayîşo derg ronîyeno. Asoyê aye hera beno: “Hata nıka seba ke ninan nêzanıte bi, hêf arde. Qey ebe Fatma qesi nêkerde bi… Her çi ra verende u muhım, kamiya xo fam kerde bi. Her çi ke ninan fam kerdêne, a kılama zere xo, ebe zanayê kamiya xo, bı vengın u zelal vatêne a roje ra tepya” (Sertkaya, 2007: 59). Hişmendîyê polîtîkê Şîlanî zêde beno û bire dona ke hîna kilamanê xo bi vengo berz û zelal bivaco.

Seke asîyeno, Şîlane, Îzmîr de yanî yew bajar de termî ke sey polîtîka, edalet, seypênêbîyayîş, nîzam ser vindena, fikirîyena. Dewe de, mamoste ra derb wena, nîşna ziwanê xo de xeberî bido. Înan, aye ra nawnenî ke xeletîye est a. La nê çîyan ser ra sîyasî nêbena. Nîzamê dinyayî ser nêvindena. Çunke hama raştê “êbînan” nêameya. Însan, seba ke hayîdarê xo bibo muhtacê “êbînan” o. Derheqê na babete de Baudrillard, ney vano: “Heme çî êbinan ra yeno. Tu çî bi xo nîyo û nîşno bibo” (Baudrillard: 2012: 134). Heme çî, pey “êbînan” wayîrê mana beno. Hewna Baudrillard vano ke tena pey çîyî ke teberî ra yenî şîno bi xo bibo (Baudrillard: 2012: 155). Gama ke kê biceribnî ke vacî “ez” kê muhtacê “êbîn”î (Gungören, 2008: 45). Tena pey estbîyayîşê êbînan kê hayîdarê kamîyê xo benî. Şîlane, dewe de ney la Îzmîr de raştî êbînan yena û hayîdarê kamîyê xo bena. Badê zî, nîzamê dinyayî rexne kena.

5. DERBEYÊ 1980Î Û WELATÎ KE KAMÎYÊ ÎNAN AMEYÎ BEDELNAYÎŞ

No romanê polîtîkî de derbeyê 1980î zî cayo girîng tepşeno. Şîlane, çar serrî ra dima, Îzmîr ra şona Çewlîg la veynena ke Çewlîg, cayo verên nîyo. Leşker heme ca de yo. Raran de cayê kontrolî ronîyayî û însanî, erebeyî nê cayan de yenî vindertiş. Navendê bajarî de zî eynî çî est î. Şîlane, nîşna raştê yew keso ke şinasî yo bîya: “Şıma zen kenê ke, Çewlıgıji, ebe Çewlıg bar kerdi bi şi bi, hurendiya inan de, xeribi ebe Çewlıgê de zur, ebe Çewlıgê de sexte ameyi bi. Sebebê na baya xeribiya ke na şuke de amêne, esker be xo bi” (Sertkaya, 2007: 61). Seke nê qalî zî nawnenî, goreyê nuştoxî musebîbê heme çîyan leşker o. Destê înan de çekanê pîlî est î û ê tadîyayî ver bi şarî. Her kes rîyê tersî ra kaşbîyî kuçeyanê mîyanan û durî ra no tabloyo ke kê rê xewf dono rê ewnînî. Peynî de Şîlane, raştê yew şinasî yena û ey ra persena ke qeyê nê leşkerî bajar de yî û sekenî. Hesen zî no bêrsiv dono: “Xalo Hesen ebe xof qaytê dormê xo kerd. Vengê xo senık kerd u goşane aye ra tayê çewt bi: -Pers meke ez qeda… Adır o tedeyime…” (Sertkaya, 2007: 62). Tena, no halê Hesenî zî şîno nawno ke însanî senê hewa tersenî û bandura leşkerê sene hewa pîl o. Bira, her kes xeberdayîş ra zî terseno. Wexto ke însanî xeberî donî verî dormereyê xo ra ewnînî. Key ke emîn bî ke leşker dormere de çin o hama destpêkê xeberdayîşî kenî.

No rewşe, rewşeyê verî ra hîna xirab o. Zemanêk, gama ke Şîlane kilamî vatêni dormereyê xo ra ewnîyayêni. La nîka, badê derbeyê 1980î, her kes verê destpêkerdişê xeberdayîşî, dormere kontrol keno û kes nîşno bi zerrî ra qalan vaco. Nuştox, no misale ser ra zî nawneno ke çi hewa Çewlîgo raşt şîyo û qelpê/sexteyê eyî ameyo. Çunke wayîrê raştê yê Çewlîgî bira nîşnî welatê xo de bi zerrî ra yew çeku vacî. No cayo ke bawkalê înan ewta ciwîyayî, hewayê ey kaşkerdo zereyê xo, estorî rometî de bira nîşnî xeberdayîşo ke çî yo bingeyê cuyî ra yew o bikî.

Leşkerî, ge-ge dewan rê hêriş virazenî. Nê wextan de banan xirab kenî. Kelmelo, firaqo, cêlo, kulindo, heme odayo têmo kenî. Dewijan rê heqeret kenî û tayêne xo rey de benî. Nuştox vano ke nê hêrişan de qayde, prensîp, qanun çin o çunke leşker, bi xo hukmat bîyo. Na rewşe û bêrehmîye, şarî erzena pêlanê xemgînîyê û xewfî. Semedê nê hêrişan zafî kesî bar kenî şonî Îstanbul û ê cayanê bînan. Nuştox, derheqê hêrişan de nê qalan nuseno: “Şarê mezra, kêyanê xo de, heni bı tersan de mendi bi. Tayine derba ke eskeran de verdi bi, ebe janê canê xo de haliyêne, tayine teftalo ke ame bi vıla kerdene arê dene. Bê derban, rışnayena û şıknayena eskeran, ju xort ame bi qetıl kerdene, wist dewıji kom kerdi u xo de berdi bi… Karêr, ebe new dewan u dest ra zêde mezranê xo, zê domanê de sewi, bê wayir u çıman de hêstirê ke amêne” (Sertkaya, 2007: 73). No tablo, badê, hîna trajik beno. Hûmarê dewijî ke hetê leşkeran ra kişîyenî zêde benî. Nuştox, tay nameyê raştan zî dono. Bi no nameyan, wazeno ke romanê xo dîroko raştî rê hîna nêzdî biko. Xora, no hewa, eserê xo beno, gilê edebîyatê polîtîkî resneno. Nê nameyan ra yew, Durmuş Kıvrak o: “Nêzıkê vist dewıjan kom kerdi u xo de berdi bi… Nêzdiyê asme, nê dewıji, zerê şuka Çewlıgi de, depoyê qereqolan de, bınê jariya hesın u jopan de amêne kuyene. Çawuşo ke namê xo ‘Durmuş Kıvrak’ o, bi bi har, bi bi goniwer… Hama Husênê Xıdikan bı xo nê, meyite êy ame bi dewa Pircanan” (Sertkaya, 2007: 77). Nuştox, îdîa keno ke Durmuş Kıvrak, dewijan kişeno, înan rê îşkence keno. Bira, yew roportaj de vano ke 12ê Êlulî de, faîlê meçhûlê yewinî ey kerdo: “Serheng Durmuş Coşkun Kıvrak, faîlê meçhûlê yewinî yê 12ê Êlulî kerdo û qurbanê yewinê yê Huseyin Morsumbul o. Serra 1983 de (payîz) hêrişî ke dewanê Karerî rê kerdî ra dima, nêzdî vîst dewijî belengazo gînî cemse û benî qarakolanê Çewlîgî. Nê kesan ra yew zî belengaz, feqîr datê mi Huseyîn Sertkaya yo… Datê mi Huseyîn Sertkaya, îşkence de mireno” (Sertkaya, 2011). Hem romanî de hem de roportaj de vacîno ke hêriş ra dima nêzdî vîst dewijî hetê leşkeran ra erşawîyenî qerekolan û behsê di Huseyînî beno. Yew, Huseyîn Morsumbul o. Erşawitişê qerekol ra dima, ey ra xeber nêgirîyeno. Nuştox vano, o qetl beno û hetê leşkeran ra erzîyeno çemê Muradî. Keso bîn Huseyîn Sertkaya yo. Îşkence ra dima, kişîyeno. Nuştox vano ke berpirsîyarê nê kiştişan Durmuş Coşkun Kıvrak o.

Roman de sewbîna serebûtî ke cuyê reel ra girîyayî est î. Eser de behsê mergê yew keso ke xêx o beno. Verî, leşkerî ey kuwenî: “Doxano belengaz, hard de, binê paniyanê eskeran de derban werd bi”  (Sertkaya, 2007: 75).  Badê zî, lacek, rîyê nê derbeyan mireno. Sertkaya, yew roportaj de behsê yew laceko xêxî keno: “Yew dewijo ke aqil ra nêweş bîyo, seba ke vecîyo teber, eskeran no dewij kiştîbî” (Çiçek, 2015). Sertkaya, nê serebûtî ke cuyê reel de veynayî, eşnawitî dekeno zereyê eserê xo.

6. DÎYARDEYÊ NEFÎ Û XERÎBÎYE

Dîyardeyê nefî û xerîbîye, roman de babetî ke balkeşî. Çend nesilî ser ra nê babetî yenî mûnitiş. Maye û pîyê Şîlane hîsê xerîbîye û barkerdişê mecburî ciwîyenî. Seba ke dewê înan yeno veşnayiş û leşker zor dano înan, ê bar kenî şonî Îzmîr, hetê kêneka xo. Weyra, mîyanê xerîbîye de ciwîyenî. Timutim dewe, hêşê înan de ya. Zaf xemgînî. Gama ke banî, darîstanî, hêgayî ke amey veşnayîşî kuwenî vîrê înan hîna zaf xemgîn benî. No proses de cuyê dewe û bajare zî muqayese kenî. Rocêk maya Şîlane, zereyê xo ra ney vîyarnena: “Na şuke de baya gul u çiçegan çini bi. Baya azmêni, tama qisekerdene çini bi” (Sertkaya, 2007: 87). Cuyê bajaro ke fermî û serdin o weş bi aye nêşono. Coka vana tehmê xeberdayîşî, bajar de çin o. Awanê bajarî zî bingeyê betonî ser ronîyayo coka gulî, vilî, darî no ca de zaf çin î û boyê înan nîno însanan.

Edward Said, yew nuşteyê xo de derheqê nefî bîyayîşî/bar kerdişo mecburî de ney vano: “Nefî bîyayîş, qedero tewr xemgînan ra yew o. Keso ke vîyarte rê bi deco bêderman, ewro û ameyoxî rê bi xemgîn ewnîno, manayê ey no kes, timutim teberê komelde beno yo” (2009: 53). Seke Said, nê qalan seba maye û pîyê Şîlane vato. Ê, vîyarte rê bi dec, ewro û ameyoxî rê bi xemgîn ewnînî. Coka, nîşnî na komela ke înan rê xerîb yena rê entegre bibî û “teberê komele de” monenî. Nuştox zî no hewa fîkran vano: “Mordem ke welatê xo de, hardê bav u kalan de bıveciyo, her ca ‘duri’ yo. Xeribiye bı xo ‘duri’ ya” (Sertkaya, 2007: 84).  Hewna Said na babete de nê çîyan îfade keno: “Eke rey ke şima welata xo ra vecî, şima şî kora zî cu hînî seba şima cayo ke şima vindertî ra dom nêkeno. Şima nîşnî no cayo newe de yew hemwelato bîn bibî” (Said, 2009: 65). Hem Sertkaya, hem Said hem zî romanê Kılama Şilane eynî çîyo vanî. Nefî bîyayîş/bar kerdişo mecburî çîyo tewr zehmetin ra yew o. Bi taybetî, nesilê verî, entegrasyon de zaf zehmet ancenî. Heta, belkî heme cuyê xo de nîşnî entegre bibî.

Fîrar û Şîlane, nesilê diyinî yî. Fîrar, psîkolojîyê nefî bîyayîş û xerîbîye anceno. Welatê xo ra dûr kewto û Ewropa de ciwîyeno. Weyra, yew cayo bi name “deryayê vakur” est o. O, timutim şono weyra û yew tumî ser roşeno. Gama ke yew vayo honik pêl bido, hîs keno ke se dewa xo de yo. Badê, wardeno û no vayî rey de hetê daristan şono. No daristan zî welatê ey ano ey vîr. Fîrar û Şîlane, hîsê xerîbîye û nefî bîyayîşî, tewr zaf veyveyê xo de hîs kenî:

“Zewac u vêyvê Karêri ame bi verê çımanê inan. Astori, aspari, berbuyi u a şênatiye… ne aspari u a govenda ke venganê xo de baya astêrekan amêne, çini bin a ca de…

-Firar.. Zewacê ma, vêyvê ma Karêr de nê, gereke na xeribiye de bıbiyêne hı!…

– Vano ke ‘verê merdene ke ez bışıkiyi şori welat, emrê mı çend seri bano w abı bo, wa kam vano çı vaco, ebe Şilane a ca de rêyna wazena bızewaci, a ca de vêyve bıkeri’” (Sertkaya, 2007: 113). Veyveyê xo nefî de kerdiş, wirdînanî rê zî giran yeno. Coka, Fîrar vano ke eke rocêk bişî şê welata xo, emrê înan çend beno wa bi bo ganî yewna veyve ronî.

Fîrar, bi desan serrî yo ke maye û pî xo ra dûrî kewto. Vîrê yewno zaf kuwenî la destê înan ra çîyêk nîno. Fîrar, rocêk înan ra vano ke ê bî Ewropa. No yew rewşe rê nîşan dano. Lain Chambers, derheqê kesî ke nefî bî de ney vano: “Îhtîmalê ageyrayîşê keyeyî, roc bi roc sist beno û peynî de zî çin beno” (2005: 11). Seke na cumle zî nîşan dana, keso ke nefî bîyo verî, îno keno ke rocêk tepa ageyreno şono keyeyê xo. La çend wext vîro, no îhtîmal ey/aye de sist beno û peynî de zî vindî beno. Seke Chambers, nê qalan seba Fîrarî vano.  Fîrar, bi serran vandeyê maye û pîyê xo nêdono. Çunke hama zereyê ey de îhtîmalê ageyrayîşî est o. La peynîyê peyan de fehm keno ke hînî nîşno ageyro. Coka, vandeyê maye û pîyê xo dono. Çunke sewbîna rar çinî ko yewbînan veynî.

Nêzdî vîst serrî yo înan yewbînan nêveynayo û meydanê teyara de yew sehneyo dramatîk beno:

“Mayê rêyna qaytkerdena xo çerexnê. Na ca de, na sate, letê de trajediye asêne. Maye, firari nas nêkerde bi. Şilane ke na trajediye kıfş kerde, xaf de ame lêwê maye.

-Dayê, to nas nêkerde nê mêrıki?

-Kam o ez qeda…?

Ebe na persa trajediye, hêstıri çımanê Şilane de, zê şıliye rışiya. Ebe vengê de berbayene:

-Dayê no Firar o… Lacê to…

-Vengê de henên a maya rebene de veciya ke… Virare arde Firari ra. Nalêne, qirêne, berbêne…

-Maya to to ra korbo ke lacekê xo nas nêkerd bi…” (Sertkaya, 2007: 122).

No resayîş, yew trajedîyo pîl ano meydan. Maye û pî, lacê xo nêşinasnenî. Nuştox, wazeno ke nawno pêrodayîşî, şerî çi hewa netîceyî anî meydan. No mûnitîşî de hetê xo zî kifş keno. Xo ra, edebîyatê polîtîkî de nuştox, hetê xo kifş keno ke wendoxan kaşko fîkrê xo ser. Nuştox, Fîrar û maye û pîyê ey maxdur nawneno. Wendox, înan rê zerrî veşneno û înan, xo rê nêzdî veyneno. No hewa, fîkrê nuştoxî zî, wendoxî rê hîna raştî yenî.

7. PEYNÎYE

Romanê Kılama Şîlane giredayeyê edebîyatê polîtîkî de nusîyayo. Îlhamî Sertkaya, yew misyon barkeno romanî û eserê xo seba no mîsyonî sey yew wasita veyneno. No roman, esero angaje û polîtîk o. Hem serebûtî hem zî qerekterî seba yew armanc yenî şuxulnayîş.

 Sertkaya, eserê xo de ca dano serebûtê polîtîkî ke tarîxo nêzdî de ameyî meydan. Meseleyê Kurdî, zaf hokan ra girîyeno dest. Nînan ra yew ziwan o. Metodê îdarekerdoxan ke seba Kurdkî çin bikî şuxulîyenî, yew bi yew wendoxan rê pêşkeş benî. Nê metodan ra yew “Serekê Beşê Qedexeyê Kurdkî” yo. No metod de mamoste, yew wendekar weçîneno û pey ey/aye wendekaro bînan gîno binê kontrolê xo. Keso ke weçînîyayo, wendekarî ke kuçe de keye de mekteb de bi Kurdkî xeberî donî mamoste rê îxbar kenî. No hewa mamoste, pey destê Kurdan, Kurdan gîno binê kontrolê xo û înan Kurdkî ra dûr fîneno. Heto bîn ra nuştox, hetê xo bi zelal kifş keno. Mamosteyî, romanê xo de mahkûm keno. Vano o, biza xêxe moneno û rîyê/riçêkê ey mocik o. Verê no mamosteyî de wendekarî masumî est î û ters ra recefînî. La yew qerektera cîhat zî est a. A, Şîlane ya. Sereyê aye berz o û a, rehet a. Nuştox aye, seba wendekaranê xo ornek nawneno.

Barkerdişo mecburî, yewna babete ya ke nuştox, balayê wendoxanî rê pêşkeş keno. Kesî ke bi mecburî bar kerdo, nefî bî travmayanê pîlan ciwîyenî. Mîsale, Fîrar û maye û pîyê ey nêzdî vîst serrî yewbînan nêveynayo. Gama ke meydanê teyara de yenî têhet maye û pî, lacê xo nêşinasnenî. Şîlane û Fîrar zî veyveyê xo welatê xo de ney, Ewropa de kenî coka veyveyê xo ra zaf tehm nêgînî.

No romanê polîtîkî de derbeyê 1980î zî cayo girîng tepşeno. Nuştox, wazeno ke badê derbeyî, Kurdan çi antî wa wendox veyno. Leşkerî, dewan rê hêriş virazenî. Nê wextan de banan xirab kenî. Kelmelo, firaqo, cêlo, kulindo, heme odayo têmo kenî. Dewijan rê heqeret kenî û tayêne xo rey de benî. Nuştox vano ke nê hêrişan de qayde, prensîp, qanun çin o çunke leşker, bi xo hukmat bîyo. Na rewşe û bêrehmîye, şarî erzenî pêlanê xemgînîyê û xewfî. Semedê nê hêrişan zafî kesî bar kenî şonî Îstanbul û ê cayanê binan.

Meseleyê Kurdî het, bêedaletîye, seypênêbîyayîşê komele ser de zî vindîyeno. Nuştox, ferqê dewlemendan û belengazan wendoxan nawneno ke înan de tay hîsan peyda biko.

8. ÇIMEYÎ

Baudrillard, J. (2012). Kötülüğun Şeffaflığı/Aşırı Fenomenler Üzerine Bir Deneme, çev.: Işık Ergüden. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

Belge, M. (1975). “‘Politik Roman’ Üzerine”, Birikim, S.9, s. 40-47.

Beltekin, N. (2014). Okul ve Öteki Yurttaşlar: Kürt Politik Aktörlerin Eğitimsel Deneyimleri. İstanbul: Vate Yayınları.

Celîl, C. (2005). “Yêrêvan Xeber Dide”, Nûbihar. S. 13, C. 10, H. 96.

Chambers, L. (2005). Göç, Kültür, Kimlik, çev.: İsmail Turkmen, Mehmet Beşikçi. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

Çernışevskiy, N. G. (2012). Sanatın Gerçeklikle Estetik İlişkileri, çev.: Arif Berberoğlu. İstanbul: Evrensel Yayınları.

Çiçek, A. A. (2015). “Edebiyato Bêşar, Şaro Bêedebîyat Çin o, Nêbeno”, İlhami Sertkaya Reyde Yew Mulakat, (http://dersiminfo.com/ilhami-sertkaya-edebiyato-besar-saro-beedebiyat-cin-o-nebeno/ tarîxê resayîş 29.09.2017).

Eagleton, T. (2011). Edebiyat Kuramı/Giriş, çev.: Tuncay Birkan. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

Felski, R. (2010). Edebiyat Ne İşe Yarar?, çev.: Emine Ayhan. İstanbul: Metis Yayınları.

Güngören, A. (2008). Kimlik Bulmacası İçin Kılavuz. Ankara: Ayraç Yayınları.

Harvey, D. (2012). Postmodernliğin Durumu, çev.: Sungur Savran. İstanbul: Metis Yayınları.

Lukacs, G. (2007). Roman Kuramı, çev.: Cem Soydemir. İstanbul: Metis Yayınları.

Marquez, G. G. (2015). Yüzyıllık Yalnızlık, çev.: Seçkin Selvi. İstanbul: Can Yayınları.

Pospelov, G. (2005). Edebiyat Bilimi, çev.: Yılmaz Onay. İstanbul: Evrensel Yayınları.

Said, E. (2009). Entelektüel/Sürgün, Marjinal, Yabancı, çev.: Tuncay Birkan. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

Sertkaya, İ. (2007). Kılama Şilane. İstanbul: Weşanê Pêrî.

Sertkaya, İ. (2011). “İnsanlığa, İnsana, Kamuoyuna Açıklamamdır. www. nasname.com, 03. 12. 2011 (Http://www.nasname.com/A/İlhami-Sertkaya-İnsanliga–İnsana–Kamuoyuna-Aciklamamdir, tarîxê resayîş 29.09.2017 ).

Uzun, M. (2009). Küllerinden Doğan Dil ve Roman. İstanbul: İthaki yayınları.

Wood, J. (2010). Kurmaca Nasıl İşler?, çev.: Ekin Bodur. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

Extended Abstract

The relationship between literature and politics is based on ancient times. Some authors load the missions to literature and use their works as a tool for this mission. Such political products are found in all the literature of the world. When art is brought side by side with ideological and political things, objectivity disappears. In political products, character selection and fiction are elements used to defend an idea. Such literary products are found in Zazaish literature. İlhamî Sertkaya also uses political and real life elements in his works. Many events of recent political history are witnessed in his novel named Kılama Şilane (The Song of Şilane) that was published in 2007. Kurdish (Zazas and Kurmancs) identity holds an important place in the novel. The author often emphasizes this identity through various themes. One of the important areas of addressing this issue is rural, village life. The author wants to present homogeneous, pure Kurdish identity to his readers over these areas. Rural areas and villages maintain their homogeneity because of the lack of ties with the cities and other areas. Being outside the network of industrial, tourism, not being part of a large commercial network maintains homogeneity, purity. Sertkaya’s place for the novel is a pure and homogeneous place. A place where the Kurdish identity can be viewed more homogeneously is consciously selected by the author. Village where events took place in the novel, just as the author says, sees itself and the sky. This homogeneous place protects its identity for generations. In the fiction of the novel, this homogeneity of the place is tried to break through various tools. According to the author, this is a conscious politics. The author works on the subject that the administrators of the period wanted to transform even this society. The author wants to draw readers to this dramatic atmosfere.

Events in the novel go in a Kurdish village and everyone speaks Kurdish which is their language. Administrators of the period were first intervened in the language of the people because they put the material of removing the Kurdish in the first step of the conversion method of the people. This situation is very important and the author makes it one of the main subjects of the novel. The protagonist of the novel is Şilan. Şilan which starts to study, faces the cold side of power, state. This cold face of the power tries to transform the students. The author presents dramatic scenes to readers. Because he wants to readers deeply feel what students experience. Firstly, a very hard teacher portrait is presented. In the school, there is a hard-faced, surly, tall, fear-giving teacher. The teacher makes Hasan, a 9-year-old student, the “President of the Kurdish Forbidden Arm”. Hasan has a list of children who speak Kurdish at home, on the street, at school. When the students come to the school, the teacher calls the people on the list and insults them and beat them with a stick. Most private area is house an even house is under the supervision of the representative of the power. In this process, the use of an innocent child, nine years old, shows that the governor can abuse even a feeling of innocence. Teacher tries to teach the official paradigm to the students. For example, in music lesson he teaches anthems of the official paradigm. On the other hand, the villagers go to the Şilan’s house to listen the songs in Kurdish on Yerevan Radio. The song takes them to another world. However, the situation for Şilan is very different. She is unhappy because she is thinking that Hasan is listening them.

The military coup of September 12, 1980 is another important topic. Soldiers keep cities under their control. All the people are wandering around the streets with fear and suspicion and looking at this horror tableau from a distance. From time to time, the military convoy raids the villagers and blocks them. The soldiers who raid the houses break all elements in the house. They are not satisfied with it, they insult the villagers. It should be stated that the exile, the feeling of strangeness is one of the outstanding traits in the whole of the novel. Şilan and Firar that are characters of the novel feel deeply the feeling of exile, strangeness. They made a decision if one day they can find the opportunity to return to their villages, they will make a new wedding there, no matter how old they are.