Kurte
De’wetên kurda yek ji stûnên bingehîn ên çanda kurdî ne, ku têkiliyên civakî, malbatî û eşîrî di nav gelê kurd de xurt dikin. Ev makale de’wetên kurda di çarçoveya antropolojî, dîrok û çanda civakî de lêkolîn dike, bi taybetî li ser avahiya wan, wateya wan a civakî, bandora wan li ser nasnameya çandî û guhertinên wan di serdema modern de disekine. Bi karanîna çavkaniyên dîrokî, etnografîk û akademîk, ev xebat hewl dide ku ronî bike ka çawa de’wet wekî amûreke çandî û civakî di jiyana kurdan de roleke navendî dilîze.
1. Destpêk
De’wet (an jî dawet) di çanda kurdî de merasîmeke civakî ya girîng e, ku ne tenê şahî û şadiyê tîne, lê di heman demê de wekî platformeke avakirina têkiliyên civakî, malbatî û eşîrî kar dike. Bi gelemperî de’wet bi zewacê re têkildar in, lê di heman demê de ji bo bûyerên wekî sinetkirin, bûkaniyê, pîrozbahiyên olî an jî bîranîna bûyerên dîrokî jî têne organîzekirin. Di çanda kurdî de, de’wet wekî semboleke yekîtî û hevgirtinê tê dîtin, ku tê de nirxên çandî, kevneşopî û nasnameya kolektîf têne nîşandan (Yalçın, 2010).
Di dîroka kurdan de, de’wetên zewacê bi taybetî roleke siyasî û aborî lîstine. Mînakî, zewacên di navbera eşîran de bi gelemperî ji bo çareserkirina nakokiyan, xurtkirina hevbendiyan an jî misogerkirina aramiya herêmî hatine bikaranîn (Bruinessen, 2000). Ev yek nîşan dide ku de’wet ne tenê çalakiyên çandî ne, lê di heman demê de xwedî wateyên stratejîk in ku bandorê li têkiliyên civakî û siyasî dikin.
2. Avahiya De’wetên Kurda
De’wetên kurda bi gelemperî ji çend qonaxan pêk tên, ku her yek ji wan xwedî wateyeke çandî û civakî ya taybet e. Ev qonax dikarin li gorî herêm, eşîr an jî rewşa aborî ya malbatan cûda bin, lê bi giştî ev in:
2.1. Amadekariyên Destpêkê
Beriya de’wetê, malbatên têkildar di navbera xwe de li ser hûrguliyên wekî cehîz, xêrûxwestin (şîraniyê), xwarin û organîzasyona merasîmê li hev dikin. Ev qonax bi xwe nîşana girîngiya têkiliyên malbatî û rêzgirtina ji kevneşopiyan e. Mînakî, di hin herêmên Kurdistanê de, xêrûxwestin wekî nîşana pejirandina zewacê ji aliyê malbata bûkê ve tê dîtin. Di vê qonaxê de, jinên malbatê roleke aktîf digirin, ku ev jî nîşan dide ku de’wet di heman demê de cîhekî xurtkirina rola jinê di civakê de ne (Özgen, 2003).
2.2. Merasîma Fermî
Merasîma fermî bi gelemperî bi ayînên olî dest pê dike, wekî nîkaha di zewacên misilmanan de, ku ji aliyê mele an jî kesekî olî ve tê birêvebirin. Piştî nîkahê, govend (dîlana gelêrî ya kurdî) dest pê dike, ku wekî sembola yekîtî û şahiyê tê dîtin. Dîrok û wateya govendê di çanda kurdî de kûr e, û ew bi gelemperî ji hêla ciwanan û kalên civakê ve bi hev re tê lîstin (Aykan, 2015).
Muzîka kevneşopî ya kurdî, ku bi amûrên wekî bilûr, def, zurna an tembûrê tê çêkirin, di de’wetên kurda de cihekî navendî digire. Stranên ku di van merasîman de tên gotin, bi gelemperî çîrokên evînê, qehremaniyê an jî dîroka kurdan vedibêjin, ku ev jî têkiliya de’wetan bi nasnameya çandî re xurt dike.
2.3. Şevbuhêrk û Şahiyên Piştî Merasîmê
Şevbuhêrk, ku bi gelemperî şevên beriya de’wetê têne lidarxistin, yek ji kevneşopiyên herî dewlemend ên çanda kurdî ye. Di van şevan de, civak li hev dicive, stran tên gotin, çîrok tên vegotin û dîlan tên lîstin. Şevbuhêrk ne tenê ji bo şahiyê ne, lê di heman demê de ji bo xurtkirina têkiliyên civakî û veguhastina çanda devkî ya kurdî jî roleke girîng dilîzin (Yalçın, 2010).
Piştî merasîma fermî, şahiyên de’wetê bi xwarinên kevneşopî yên wekî beran, kebab, dolma û şîraniyên herêmî dewam dikin. Xwarin di çanda kurdî de sembola comerdî û mêvanperweriyê ye, û di de’wetan de xwarinên pir û cûrbecûr têne pêşkêşkirin ji bo nîşandana statûya civakî ya malbatê.
3. Wateya Civakî û Çandî
De’wetên kurda ne tenê bûyerên şahî û şadî ne, lê di heman demê de amûrên avakirina têkiliyên civakî, eşîrî û siyasî ne. Di dîroka kurdan de, zewacên di navbera eşîran de bi gelemperî ji bo çareserkirina nakokiyan an xurtkirina hevbendiyan hatine bikaranîn. Ev yek bi taybetî di sedsalên 19emîn û 20emîn de, di demên ku civaka kurdî di bin bandora desthilatdariyên kolonyal û netewedewletan de bû, girîng bû (Bruinessen, 2000).
Herwiha, de’wet di parastina nasnameya çandî ya kurdî de roleke bingehîn dilîzin. Di demên ku ziman û çanda kurdî di bin zextan de bûn, de’wet bûne qadekê ku kurdan dikaribûn çanda xwe ya devkî, muzîk û dîlanên xwe biparêzin. Mînakî, stranên ku di de’wetan de tên gotin, bi gelemperî behsa dîroka kurdan, têkoşînên wan û evîna wan dikin, ku ev jî têkiliya de’wetan bi nasnameya kolektîf re xurt dike (Aykan, 2015).
4. Guhertinên di Serdema Modern de
Di sedsala 21emîn de, de’wetên kurda di bin bandora globalbûn, bajarîbûn û modernîzasyonê de guhertinên girîng dîtine. Li bajarên mezin ên wekî Amed (Diyarbekir), Stenbol, Hewlêr û Silêmaniyê, de’wetên bi şêwazên modern ên wekî salonên dawetê, cilûbergên rojavayî û organîzasyonên profesyonel bêtir berbelav bûne. Ev guhertin bi taybetî di nav ciwanan de xuya ne, ku tercîh dikin de’wetên xwe bi awayekî hêsantir û bi bandora çanda global lidar bixin.
Lê belê, li gundan û herêmên dûr, kevneşopiyên kevn ên wekî şevbuhêrk, govend û merasîmên eşîrî hê jî zindî ne. Ev dualîteya di navbera kevneşopî û modernîteyê de nîşan dide ku de’wetên kurda ne statîk in, lê bi awayekî dînamîk diguherin. Mînakî, di hin de’wetan de, muzîka pop a kurdî an jî muzîka rojavayî bi muzîka kevneşopî re tê tevlihevkirin, ku ev jî nîşana adaptasyona çandî ye (Özgen, 2003).
Bandora teknolojiyê jî li ser de’wetan xuya ye. Mînakî, medyaya civakî bûye amûreke girîng ji bo belavkirina dîmenên de’wetan, ku ev yek hem nasnameya çandî ya kurdî li qada global belav dike, hem jî bandorê li şêwazên organîzasyona de’wetan dike. Vîdyoyên govendê an jî stranên de’wetan li ser platformên wekî YouTube û Instagramê bi berfirehî têne parvekirin, ku ev jî têkiliya di navbera çanda kurdî û cîhana dîjîtal de nîşan dide.
5. Bandora De’wetan li ser Nasnameya Kurdî
De’wetên kurda di avakirina nasnameya çandî ya kurdî de roleke serekî dilîzin. Di demên ku kurd di bin zextên asîmîlasyonê de bûn, de’wet bûne qadeke ewle ji bo parastina ziman, muzîk, dîlan û kevneşopiyên çandî. Mînakî, di salên 1980 û 1990î de li Tirkiyeyê, de’wetên kurda bi gelemperî wekî platformên berxwedana çandî hatine bikaranîn, ku tê de stranên qedexe û dîlanên gelêrî hatine pêşkêşkirin (Yalçın, 2010).
Herwiha, de’wet di nav diasporaya kurdî de jî roleke girîng dilîzin. Li welatên Ewropayê, wekî Almanyayê û Swêdê, kurd de’wetên xwe wekî amûreke parastina nasnameya xwe ya çandî organîze dikin. Di van de’wetan de, bi taybetî ciwanên kurd ên ku li derveyî welat ji dayik bûne, bi çanda xwe ya resen re têkildar dibin, ku ev yek têkiliya di navbera nifşên cuda de xurt dike (Keles, 2015).
6. Encam
De’wetên kurda ne tenê merasîmên şahî û şadî ne, lê di heman demê de nîşaneyên çanda kurdî, têkiliyên civakî û dîroka gelê kurd in. Ev merasîm di avakirina nasnameya çandî, xurtkirina têkiliyên malbatî û eşîrî, û parastina kevneşopiyên kurdî de roleke navendî dilîzin. Her çend di serdema modern de guhertinên girîng di de’wetan de çêbûbin jî, hêmanên bingehîn ên wekî govend, muzîka kevneşopî û têkiliyên malbatî hê jî di dilê van merasîman de ne.
Di pêşerojê de, lêkolînên bêtir li ser bandora globalbûnê û dîjîtalbûnê li ser de’wetên kurda dikarin têgihiştineke kûrtir li ser çawa guhertin û parastina çanda kurdî bi hev re dimeşin peyda bikin. Herwiha, vekolîna de’wetên kurda li herêmên cuda yên Kurdistanê û di diasporayê de dikare cihêrengiya vê kevneşopiyê ronî bike.
Çavkanî
1. Bruinessen, M. V. (2000). *Kurdish Ethno-Nationalism*. London: Zed Books.
2. Yalçın, A. (2010). *Çanda Kurdî û Merasîmên Gelêrî*. Amed: Weşanxaneya Lîs.
3. Özgen, H. N. (2003). *Toplumsal Kimlik ve Ritüeller: Kürtlerde Evlilik*. İstanbul: İletişim Yayınları.
4. Aykan, B. (2015). The Politics of Dance: Kurdish Folk Dances in Turkey. *Middle Eastern Studies*, 51(3), 483-498.
5. Keles, J. Y. (2015). Diaspora, Identity and Cultural Continuity: The Case of Kurds in Europe. *Journal of Ethnic and Migration Studies*, 41(7), 1121-1141.
Selîm Karli
