Destpêk
Çareseriya derûnî pêvajoyeke girîng û giştî ye ku mirov hebûna xwe ji bo xweşbûna siberojê amade dike da ku di kêşe û pirsgirêkên raborî xwe de asê nebe û di nava alozî û tevliheviya jiyanê de armanca hebûn û xwebûna xwe ji bîr neke. Ev pêvajoye rasterast bi amadekirina mirovan ji bo xweşbûna siberojê û pêşîgirtina nexweşiyên derûnî ve girêdayî ye ku bi rêbazên zanistên derûnnasiyê (psychology) tê saderkirin. Çareseriya derûnî bi rêbazeke hestiyar ve girêdayî ye ku mirov bi awayekî hestî, sozdar û zanistî bêpergalî û pirsgirêkên xwe yên derûnî (giyanî) re rû bi rû dimîne û wan çareser dike.
Di vê pêvojê de mirov bi rêbazên cûrbecûr ên zanistî ‘xwe’ vedikole û dahûran dike da ku xweşhaliya derûn û giyanê pêk bîne û jiyaneke aram û xweşrewan bijî. Çareseriya derûnî ne tenê ji bo kesên ku girîft û gelemşeyên wan ên derûnî û giyanî hene, lêbelê ji bo hemû kesan girîng e ku xwe baştir binasin û jiyaneka çêtir bijîn. Ev çareserî bi saya zanînên derûnnasiyê û derûnterapiyên cûrbecûr tê pêkanîn ku mirov bi awayekî hêsan xwe bigihîne rûmeta xwebûna xwe û hebûna xwe bêtirs û xof biparêze.
Xwenasîn û Xwebûn
Xwenasîn (self-awareness) bingeha herî girîng a çareseriya derûnî ye. Ev dike ku mirov li ser rastiya ‘xwe’ ya derûnî û giyanî birame, bifikire, têbigîje û fêm bike da ku xweşhaliya derûn û giyanê pêk bîne. Mirov divê bi rêbazên derûnnasiyê xwe vebêje ku bi vê rastiyê mirov bikaribe xwe bi awayekî hêsan li ser rastiya hebûna xwe dahûran bike û rastiya giyana xwe bi derûna xwe binase û li ser rastiya xwebûna xwe ya derûnî û giyanî bifikire.
Xwenasîn ne tenê nasîna xwebûna xwe ye, lêbelê fêmkirina hemû aliyên şexsiyeta mirov e. Ev jî dike ku mirov hay ji xwe hebe, ji hestên xwe agahdar be û bizane ka çawa tevger û reftarên xwe kontrol bike. Bi xwenasînê mirov dikare arîşe û kêşeyên xwe yên derûnî nas bike û li çareseriyên guncan bigere. Mirov bi vê nasînê xwe digihîjîne lûtkeya doxa xwe-nasînê ku ev jî rêya herî giring a gihîştina xweşhaliya derûn û giyanê ye.
Erka sereke ya doxa xwebûnê ew e ku mirov bixe ser rêya rastiya rasteqîn a jiyanê. Ev erka xwebûnê hêvî û gumana xweşbûna siberojê bi xwe ye. Mirov bi hêvîbûn û bi pêşniyarên ku li ser rastiya xwe ya derûnî hînbûyî, dikare li xwebinasin û xwe bigihîne xwebûna xwe ya îdeal. Bi alîkariya vê îdealê mirov bi dilrehetî dikare alîkariya xwe û hogirên xwe bike û bi hêviya jiyaneke xweşrewan jiyana xwe bijî û pê li îdealên xwe bigere.
Pergalên Bervaniyê û Trawma
Rûdanên li ser rûyê erdê rû didin li derûn û giyana mirov vedidin û bi hêsanî dikare dilê mirov ji hev bihêle. Gelek caran bi vê jî mirov trawmatîze dibin û erka wan a berevaniyê xera dibe û nikarin xwe ji xerabiyên jiyanê û gotinên nexweş biparêzin. Lewre rûdanên ku diqewimin dikarin rewşa giyan û derûniya mirov bi nebaşî veguherînin û mirov bikişînin ber xeterên cidî yên derûnî û giyanî.
Ji bo saxlemiya derûnî û mirov nekeve bin barên rûdanên jiyanê, divê mirov bikaribe pergala bervaniyê (defense mechanisms) bi zanistî bişûxilîne da ku nekeve ber xeterên derûnreşiyê û nexweşiyên derûnî yên din. Pergalên bervaniyê rêbazên derûnî ne ku mirov bi awayekî xwezayî bi kar tîne da ku xwe ji pirsgirêk û strêsan biparêze. Lêbelê hinek caran ev pergal dikarin zêde bin û piştî demekê bibe sedema nexweşî û pirsgirêkên nû.
Trawmayên jiyanê dikarin bandoreke mezin li ser derûniya mirov bikin û mirov ji rêya xwe ya asayî derxin. Ji bo vê yekê divê mirov fêrî rêbazên çareserkirina trawmayan bibe û hînî çawa bi wan re mijûl bibe. Çareseriya trawmayê pêvajoyeke dirêj e ku hewl dide mirov ji nû ve li ser lingên xwe raweste û xwe ji bandorên neyînî yên trawmayê rizgar bike.
Derûnkolînerî û Terapî
Yek ji rêbazên zanistî û terapiya derûnî jî derûnkolînerî (psychoanalysis) ye ku li ser raz û nepeniyên derûnî, hest û tabûyên çandî û bi bîr û boçûnên tepisandî disekine û bi rêbazên zanistî wan ji derhişiyê (unconscious) tîne hişmendiyê (consciousness). Derûnkolînerî pergaleke zanînê ye ku hewl dide bi feraset û bi lêkolîn rewşên derûnî yên derhişî dahûran bike û wan bê hestên tawanbariyê (guilt feeling) derxîne asta hişmendiyê.
Di vê terapiyê de mirov bi alîkariya terapîstekî pirspor hewl dide bêpergalî û pirsgirêkên xwe yên kûr û bingehîn dahûran bike. Armanca sereke ya derûnkolîneriyê ew e ku mirov hînî çawa bi xwe re mijûl bibe û arîşe û kêşeyên xwe yên derûnî çareser bike. Ev terapî bi taybetî ji bo kesên ku girîft û gelemşeyên wan ji zarokatiyê dest pê dikin pir bikêr e.
Ramanên binhişiyê (subconscious) hêsantir xwe digihîjinin asta hiş û hêsantir tê fêmkirin. Bi derûnkolîneriyê mirov dikare arîşe û bêpergaliyên xwe yên veşartî nas bike û wan derxe holê da ku wan bi awayekî serkeftî çareser bike. Ev rêbaz hewl dide mirov ji bandorên neyînî yên rabirdûyê rizgar bike û pêş bi pêş biçe.
Hevdilî û Têgihiştina Hevdu
Mirov bi hevxemiyê (sympathy) nikare kul û derdê hevdu fêm bike û li çareseriyê bigere. Tenê mirov dikare mîna wan xemgîn bibe û bi wan re bigirî lêbelê bi hevdiliyê (empathy) mirov çêtir dikare ji hevdu fêm bike û kula dilê mirov rehet û çareser bike. Hevxemî û hevdilî her du girîng in, lêbelê hevdilî ji bo çareseriya derûnî û giyanî (rih) pir girîngtir e.
Hevdilî tê wê manayê ku mirov xwe bixe cihê kesê din û hewl bide fêm bike ka ew kes çi hîs dike û çi dixwaze. Bi hevdiliyê mirov dikare alîkariya rastîn bike û rêya çareseriyê nîşan bide. Di çareseriya derûnî de hevdilî roleke girîng dilîze lewre mirov dikare ji kesên din hîn bibe û wan jî bi xwe re hîn bike.
Mirov dikare bi geşedana hevdiliya xwe jiyaneka çêtir bijî û têkiliyên xwe yên bi kesên din çêtir bike. Hevdilî dike ku mirov ne tenê ji xwe re bifikire lêbelê ji bo kesên din jî hestiyar be û wan jî bi heman rêz û hirmet qebûl bike.
Bûnnasî û Xweqebûlkirin
Rewşa bûnnasiyê ew e ku mirov bikaribe rewşa xwe, hestên xwe, tebîetên xwe û piştevaniyên derûn û giyana xwe di nava hişmendiyekê de bikole û dahûran bike. Bi saya bûnnasiyê mirov xwe çêtir dinase û hay ji xwe û hebûna xwe çêdibe û rewşa çalakiyên jiyanê xweştir dibînin. Bûnnasî ne tenê nasîna xwe ye lêbelê qebûlkirina xwe bi hemû aliyên xwe re ye.
Hebûnnasî di rewşeke girîng de mirov hay ji hemî rewşa xwe heye û mirov bi zanistî dikare hemî aliyên giyan û derûna xwe bipejirîne û guhê xwe daxuyaniyên derûnî re bide. Di rewşa hebûnnasiyê de mirov bi hêsanî dikare xwe bigihîne rûmeta xwe û hebûna xwe bêtirs û xof biparêze. Mirov divê fêr bibe ka çawa xwe bi kêmasî û zêdebariyên xwe re qebûl bike.
Xweqebûlkirin tê wê manayê ku mirov xwe weke ku xwe qebûl dike û hewl nade xwe biguherîne da ku li gorî hêviyên kesên din be. Mirov hewl nade xwe baştir bike, lêbelê mirov xwe bi dilekî vekirî qebûl dike û ji wir dest bi geşedanê dike. Mirov bi xwe-qebûlkirinê dikare hêz û şiyana xwe bibîne û bi baweriyeke mezin pêş bikeve.
Saxlemiya Derûnî û Jiyana Baş
Saxlemiya derûnî (mental health) rasterast bi aramiya jiyan û giyanê ve têkildar e. Bi saya saxlemiya derûnî mirov bi feraset rewşa xwe vedikole û hebûna xwe qebûl dike û xwe ji kesî kêm û zêde nabîne. Bi saxlemiya derûnî radeya serkeftina jiyanê bilind û ya binkeftinê nizim dibe. Saxlemiya derûnî ne tenê nebûna nexweşiyê ye lêbelê hebûna xweşhaliya derûnî û giyanî ye.
Mirovên nezan û dûrî zanistên beşerî bi wehima xwemezinzanînê (grandiose delusion) derûn û giyana xwe û hebûna xwe dixapîne ku ev jî mirov ji xewn û xeyalê rastiya jiyanê dûr dixe. Ji bo tendirustî û saxlemiya derûnî mirov divê rastbîn be û xwe bi awayekî realîst binirxîne. Mirov divê deriyê derûna xwe saxlem bike ku tê de hertişt bi hêsanî nekarîn derbas bibin.
Deriyê derûnê deriyê dil û hiş û giyanê bi xwe ye û bandora wê li ser hemû laş û tevger û reftarên mirov heye. Jîngeha jiyana mirov rasterast bi derûniya mirov re girêdayî ye. Wesfên jiyanê bi wesfên derûnî û giyanî xweşhal û xweşmal dibe û xwe-selmandin (self-actualization) jî bêguman ji rewşa derûnî nayê veqetandin.
Xwe-selmandin û Geşedan
Xwe-selmandin rewşa ku mirov bi awayekî serkeftî xwe digihîne armancên xwe ye. Di xwe-selmandinê de hayê mirov ji mirov çê dibe û mirov hîn çêtir û rastir xwe û derdora xwe dinase. Xwe-selmandin ne tenê gihîştina armancan e, lêbelê bi giştî pêşkefitn û mezinbûna şexsiyetê ye.
Mirov bi xwe-selmandinê dikare potansiyela xwe yê rast derxe holê û wê bikar bîne ji bo xwe û civakê. Ev pêvajoye hewl dide mirov ji kesekî asayî bikişîne kesekî taybetmend û bikêrhatî. Xwe-selmandin pêvajoyeke jiyanî ye ku her roj berdewam dike û mirov hergav hînî tiştekî nû dibe.
Xwe-behayîşê (self-esteem) jî beşeke girîng a vê pêvojê ye. Bi xwe-behayîşê mirov rewşa ku tê de dizane û rûmeta xwe qebûl dike û diparêze. Bi xwe-behayîşê, mirov rewşên derûnî yên serkeftî fêm dike û têdigihîje. Mirov divê hînî çawa rûmeta xwe biparêze bibe û xwe ji kesekî kêm nebîne.
Perû û Handana Derûnî
Bi perûyên derûnî (psychological rewards) mirov li karê xwe gur dibe û hanadana derûnî bi pêş dikeve. Bi rêya perûyên derûnî xweşî û şadiya dil zêde dibe. Perûyên derûnî ne her car perûyên derxweyî ne lêbelê dikarin perûyên navxweyîn bin jî mîna dilxweşî, aramî û hestkirina serkeftinê.
Handana derûnî ew hêza ku mirov bi pêş dixe ye. Mirov divê fêrî çawa handana xwe biparêze bibe û di demên dijwar de jî berdewam be. Handana rastîn ji hundur tê û bi hêvî û armancan tê xurtdayîn. Mirov dikare bi saya handana xurt hemû ji kêşe û arîşeyên xwe derbas bibe û bi armancên xwe re bigihîje.
Di rewşên xerab ên derûnî de hişmendî (consciousness) mirov li ser piya radiwestîne ku hiş vî barê giran ên derûn û giyanê raneke. Ev bar ji bo siberojê dikeve stûyê derhişî (unconscious) û binhişî (subconscious) yê. Mirov divê hînî çawa bi van rewşan re mijûl bibe û wan kontrol bike.
Hestê Tawanbariyê û Rizgarbûn
Hestê tawanbariyê (guilt feeling) ew rewş û ramana ku mirov xwe kêm û gunehkar dihesibîne û dixwaze demildest jê rizgar bibe ye. Bi gelemperî hişê mirov hesta tawanbariyê nikare hilgire loma davê binhiş û derhişê xwe. Ev hest dikare mirov ji jiyanê vekişîne û bibe sedema bêpergalî û nexweşiyên mezin ên derûnî û giyanî.
Mirov divê hînî çawa bi hesta tawanbariyê re mijûl bibe û wê bi awayekî serkeftî çareser bike. Hestê tawanbariyê carinan ji rûdanên rastîn tê, lêbelê gelek caran jî ji fikr û ramanan tê ku bingehekî wan a rastîn nînin. Mirov divê hînî çawa navbera hesta tawanbariyê ya rastîn û ya çewt bike û li gorî wê tevger û reftarê xwe sererast bike.
Rizgarbûn ji hesta tawanbariyê pêvajoyeke ku mirov divê bi xwe re bike ye. Ev pêvajoye jê dixwaze ku mirov xwe lêborînê dest bi jiyaneke nû bike. Lêborîn ne tenê ji bo kesên din e lêbelê ji bo ‘xwe’ jî pir girîng e. Mirov dikare bi lêborîna xwebûna xwe ji gelek nexweşî û pirs û girêkan rizgar bibe û jiyaneke aramtir bijî.
Bîra Derhişî û Bandorên Wê
Bîra derhişî (unconscious memory) bîra herî girîng a mirov e ku mirov hemû qencî û xerabiyên xwe tê de vedişêre û bêyî hayê wî/wê ji wan hebe di jiyana xwe ya rojane de derdixe û bi nifşguhêziyê derbasî nifşên din dibe. Hemû tiştên mirov di vir de parastî ne. Bi vê bîrê mirov tê ser xwe û ji ser xwe ve diçe.
Bîra derhişî weke depoyek mezin e ku mirov hemû ezmûn û serpêhatiyên xwe yên jiyanê tê de dihêle. Ev bîr dikare mirov bi awayên cûrbecûr bandordar bike û hinek caran mirov ji sedema vê bîrê tevger û reftarên ku bi xwe jî jê tênagihîje pêk tîne. Mirov divê hînî çawa bi bîra derhişî re mijûl bibe û bandorên wê li ser jiyana xwe nas bike.
Gelek ji pirs û girêkên derûnî yên mirov ji bîra derhişî tên. Rûdanên ku mirov di dema zarokatiyê de jiyane dikarin di bîra derhişî de bimînin û paşê di jiyana mezin de bandorê bikin. Ji bo vê yekê çareseriya derûnî hewl dide vê bîrê derxe hola hiş û bandorên wan kêm bike.
Piştevaniya Civakî û Têkiliyên Mirov
Derûndirustî (mental health) ew e ku mirov xwe bi palpiştên civakî (social support) ji derûnxeraban biparêze û hebûna xwe ji fêlgeniyan sax bike. Mirov ne tenê kesekî takekes e lêbelê beşekî civakê ye jî. Têkiliyên mirov bi kesên din dikarin roleke mezin di saxlemiya derûnî û giyanî de bilîzin.
Piştevaniya civakî ji malbat, heval, hogir û civakê tê. Mirov dema ku pirsgirêk û nexweiyên wî hebin û hîs bike ku tenê ye, dikare bifikire ku hemû tişt li dijî wî ne. Lêbelê bi piştevaniya civakî mirov dikare fêm bike ku ne tenê ye û kesên din jî hene ku dixwazin alîkariya wî bikin.
Têkiliyên baş dikarin ji bo giyan û derûnê weke dermanan bin. Mirov bi têkiliyan dikare hestên xwe parve bike, şîretan bistîne û ji ezmûnên kesên din fêde werbigire. Mirov divê hînî çawa têkiliyên sax û saxlem ava bike û wan biparêze bibe. Têkiliyên xerab dikarin ji bo derûnê pir ziyandar bin, loma mirov divê hişyar be.
Wehim û Xapandin
Wehima xwemezinzanînê (grandiose delusion) bandoreke neyînî li ser derûniya mirov dike. Ev wehim dike ku mirov xwe ji yên din mezintir û girîngtir bibîne û rastiya jiyanê ji bîr bike. Mirov dikare bi vê wehimê jiyanê wenda bike û ji rastiyê dûr bikeve.
Berwarên şematok (slippery slope) û veguherînên metirsîdar (risky shift) ji wî deriyê derûnî ku li ser piştê vekirî mabû tên. Ev tê manayê ku mirov dema ku kontrola xwe li ser derûniya xwe winda dike, dikare bikeve nav rewşên pir metirsîdar. Mirov divê her gav hişyar be û xwe kontrol bike.
Wehim û xapandin dikarin mirov ji rêya rast derxin û bikişînin ber pirs û girêk û bêpergaliyên mezin. Mirov divê hînî çawa wehiman nas bike û ji wan dûr bikeve. Rastbîn û bi piyan li ser erdê rawestîn ji bo tendirustî û saxlemiya derûnî pir girîng e.
Çareseriya Taybet û Rêbazên Cûrbecûr
Her mirov taybetmend e û pirs û girêkên wî jî taybetmend in. Ji bo vê yekê çareseriya derûnî divê li gorî takekesî were amadekirin. Çi ku ji kesekî re bikêr e, dibe ku ji kesekî din re ne bikêr be. Mirov divê bi alîkariya pisporên derûnî rêbaza herî guncan ji bo xwe bibîne.
Rêbazên çareseriya derûnî pir in. Ji wan dikarin terapiya gotûbêjê, terapiya kêlî, terapiya hunermendiyê, terapiya werzişê û rêbazên din werin navkirin. Her rêbazek xwedî berjewendî û kêmasiyên xwe ye. Mirov divê bi lêkolîn û ezmûnkirinê rêbaza herî baş bibîne.
Hinek caran mirov dikare bi tenê pirs û girêkên xwe çareser bike, lêbelê gelek caran hewcedariya alîkariya pisporî heye. Mirov nabe şerm bike ku alîkariyê bipirse. Alîkariya derûnî weke alîkariya leşî ye û tiştek asayî ye. Mirov divê zû dest bi çareseriyê bike da ku pirsgirêk mezin nebin.
Encam
Çareseriya derûnî pêvajoyeke giştî û girîng e ku mirov bi rêbazên zanistî xwe amade dike ku bêpergalî û pirsgirêkên jiyanê bi awayekî serkeftî çareser bike. Ev pêvajoye ne tenê ji bo kesên ku arîşe û keşeyên wan ên derûnî hene lêbelê ji bo hemû kesan girîng e ku jiyaneke çêtir bijîn û potansiyela xwe ya rast bikar bînin.
Bi alîkariya xwenasîn, xwe-selmandin, saxlemiya derûnî û rêbazên çareseriya derûnî mirov dikare jiyaneke xweşrewan bijî û pê li îdealên xwe bigere. Deriyê derûniyê divê saxlem be û mirov divê hînî çawa bi xwe re mijûl bibe û xwe bi awayekî baş biparêze.
Çareseriya derûnî ne tenê çareserkirina pirs û girêkan e lêbelê geşedan û mezinbûna şexsiyetê jî ye. Mirov bi vê pêvojê dikare xwe ji kesekî asayî bikişîne kesekî taybet û bikêrhatî ku dikare ji bo xwe û civakê bandoreke erênî bike. Armanca dawî ya çareseriya derûnî ew e ku mirov bigihîje xweşhaliya rastîn û jiyaneke tije ji watedariyê.
Mirov divê bikaribe rewşa xwe, hestên xwe û rastiya xwe bi rengekî zelal bibîne û fêm bike. Bi vê fêmkirinê mirov dikare rêya xwe ya jiyanê bi awayekî hişmend û bijarte hilbijêre. Çareseriya derûnî dike ku mirov ne tenê ji pirs û girêkan rizgar bibe lêbelê jiyaneke bi wate û xweşî bijî ku tê de hem aram e û hem jî dikare ji bo yên din jî bikêrhatî be.
Çavkanî
1- https://www.nhsinform.scot/tests-and-treatments/counselling-and-therapies/what-is-psychological-therapy/
2- https://div12.org/treatments/
Termên sereke
Çareseriya Derûnî (Psychological Treatment) tê wê manayê ku pêvajoya çareserkirina pirs û girêkên derûnî bi rêbazên zanistî ye. Ev terapiya ku ji bo saxlemiya derûnî û giyanî tê bikaranîn e û mirov bi alîkariya pisporên derûnî girîft û gelemşeyê xwe çareser dike.
Hişmendî (Consciousness) rewşa agahiya mirov ji xwe û derdora xwe ye. Ev asta zelal a hiş û hestkirinê ye ku mirov bi wê dikare tevger û reftarên xwe kontrol bike û biryarên xurt bistîne. Hişmendî mirov ji heywanan cuda dike û dike ku fêm bike ka çi diqewime.
Pergalên Bervaniyê (Defense Mechanisms) rêbazên derûnî yên siruştî (xwezayî) ne ku mirov ji strês û bêpergaliyan diparêze. Ev mekanîzmayên ku derûnê bi kar tîne da ku xwe ji ziyanan biparêze ne. Gelek caran mirov bi awayekî xwezayî van pergalan bi kar tîne bêyî ku hay jê hebe.
Derûnkolînerî (Psychoanalysis) rêbazeke terapiya derûnî ye ku li ser dahûrana kûr a derûna mirov disekine. Ev terapî hewl dide pirs û girêkên ku di derhiş de veşartî ne derxe holê û wan bi zanistî çareser bike. Derûnkolînerî gelek caran ji bo arîşe û kêşeyên ku ji zarokatiyê dest pê dikin tê bikaranîn.
Hevdilî (Empathy) hêz û şiyana mirov e ku dikare xwe bixe cihê kesê din û hestên wî fêm bike. Ev ji hevxemiyê (sympathy) cuda ye lewre hevxemî tenê xemgînbûna bi kesê din re ye lêbelê hevdilî fêmkirina rastîn a rewşa kesê din e. Hevdilî ji bo çareseriya giyanî û derûnî pir girîng e.
Hevxemî (Sympathy) hesta dilreşiyê ye ku mirov ji kesê ku di nexweşî û pirsgirêkê de ye dihesibîne. Lêbelê ev ji hevdilî kêmtir bikêr e lewre mirov tenê bi kesê din re xemgîn dibe lêbelê çareseriyeke rastîn pêşkêş nake.
Bûnnasî zanîna mirov ji xwe û rewşa xwe ye. Ev dike ku mirov bizane ka çi hîs dike, çima van hestan dihesibîne û çawa dikare wan kontrol bike. Bûnnasî bingeha çareseriya derûnî ye lewre pêdiviya mirov a pêşî ya mirov xwe nas bike.
Hebûnnasî qebûlkirina mirov bi xwebûna xwe bi hemû aliyên xwe re ye. Ev tê wê manayê ku mirov xwe bi kêmasî û zêdebariyên xwe re dibîne û qebûl dike. Hebûnnasî ji xwejimarkirinê cuda ye û dike ku mirov aramtir be.
Saxlemiya Derûnî (Mental Health) rewşa aramiya derûnî û giyanî ye ku mirov tê de dikare bi awayekî serkeftî bi jiyanê re mijûl bibe. Ev ne tenê nebûna nexweşiyê ye lêbelê hebûna xweşhalî û handanê ye. Saxlemiya derûnî ji bo jiyaneke bi kalîte pir girîng e.
Xwe-selmandin (Self-Actualization) gihîştina mirov bo potansiyela xwe ya rast e. Ev rewşa ku mirov tê de dikare çêtirîn versiyona xwe bibe û têkiliyek baş bi jiyan û xwebûna xwe re ava bike. Xwe-selmandin armanca dawî ya gelek rêbazên çareseriya derûnî ye.
Xwe-behayîşê (Self-Esteem) rûmet û nirxa ku mirov ji xwe re dihesibîne ye. Mirov ku xwe-behayîşa bilind heye, xwe dikare qedir zanibe û bi baweriyê pêş dikeve. Xwe-behayîşa nizim dikare bibe sedema gelek pirs û girêkên derûnî.
Perûyên Derûnî (Psychological Rewards) wan tiştan e ku dilê mirov kêfxweş dikin û handana wî bilind dikin. Ev dikarin perûyên derxweyî bin mîna pesindanîn yan jî perûyên navxweyîn mîna hesta serkeftinê. Perûyên derûnî ji bo domandina tevger û reftarên erênî pir girîng in.
Derhişî (Unconscious) ew beşa derûnê ye ku mirov agahiya rasterast jê nîne lêbelê bandoreke mezin li ser tevger û reftarên wî heye. Di derhişiyê de hemû bîr, hest û ezmûnên ku mirov ji bîr kiriye an jî qebûlkirin ji bo wî dijwar e hene.
Binhişî (Subconscious) asta navbera hişî û derhişî ye. Ev ew agahiyên e ku mirov dema ku hewl dide dikare bi bîr bîne lêbelê di rewşa asayî de li pêşberê wî nînin. Binhişî dikare bibe hişî dema ku mirov bala xwe bide ser.
Hestê Tawanbariyê (Guilt Feeling) hesta ku mirov dihesibîne dema ku bawar dike tiştekî şaş kiriye. Ev hest dikare ji rûdanên rastîn an jî ji fikr û ramanan bê. Hestên tawanbariyê dema ku zêde be dikare ziyandar be û mirov ji jiyanê vekişîne.
Bîra Derhişî (Unconscious Memory) ew bîr e ku mirov agahiya zelal jê nîne lêbelê hîn jî di derûna wî de hene û bandorkar in. Ev bîr gelek caran ji zarokatiyê tên û dikarin şeklê jiyana mirov a niha biguherînin.
Trawmatîze (Traumatized) rewşa ku mirov tê de ji ber rûdaneke dijwar ziyan dîtiye û bandorên demdirêj ên derûnî hene. Trawma dikare ji ber şer, karesatî, şidet an jî windabûna kesekî girîng pêk were.
Derûnreşî nexweşiyeke derûnî ye ku mirov tê de xemgîn, enerjiya kêm, hêvî-nema û ji jiyanê kêfxweşî nabe. Derûnreşî yek ji nexweşiyên derûnî yên herî berbelav e û dermankirina hewce dike.
Handan (Motivation) ew hêz û şiyana ku mirov bi pêş dixe û dike ku bigihîje armancên xwe. Handan dikare navxweyî an jî ji derxweyî be û ji bo serkeftinê pir girîng e. Mirov bê handan nikare geşedanê bike.
Piştevaniya Civakî (Social Support) alîkariya ku mirov ji malbat, heval û civakê digire. Ev dikare alîkariya madî, hestî an jî agahdarî be. Piştevaniya civakî ji bo tendirustî û saxlemiya derûnî pir girîng e û dike ku mirov hîs neke ku tenê ye.
Wehima Xwemezinzanînê (Grandiose Delusion) baweriya şaş a ku mirov xwe ji yên din mezintir û girîngtir dibîne. Ev wehim dike ku mirov ji rastiyê dûr bikeve û pirsgirêkan di têkiliyên civakî de çêbike.
Berwarên Şematok (Slippery Slope) rewşa ku mirov tê de ji ber veguherineke piçûk dikeve nav veguherînên mezin û metirsîdar. Ev tê wê manayê ku kontrolkirina guhertinê dijwar dibe û mirov dikare bikeve nav rewşên xeternak.
Veguherînên Metirsîdar (Risky Shift) dema ku mirov di nav komekê de ye û biryarên pir metirsîdar distîne ku bi tenê nedistînin. Ev fenomen nîşan dide ku komeleyî dikare bandoreke neyînî li ser biryardayînê bike.
Nifşguhêzî guhertina xweşî û çandî ji nifşekî bo nifşê din. Di derûnnasiyê de ev dikare ji bo guhertina ezmûn û bîran jî were bikaranîn ku ji nifşê bavk û diya derbasî zarokan dibin.
Lêborîn (Forgiveness) çûnber ji hestên neyînî ên li hember kesekî ku ziyane girtiye. Lêborîn ne tenê ji bo kesê din e lêbelê ji bo xwe jî pir girîng e û dike ku mirov ji barên giranî yên derûnî rizgar bibe.
Brahîmê Alûcî, Derûnnas, Mêrdîn
