Em çima xetayên xwe nabînin lê yên kesên din tim dibînin?

Mijara ku mirov xetayên xwe nabîne lê yên kesên din zû bi zû dibîne, mijareke bingehîn e ku bi psîkolojiya mirovî, xwebînî û têkiliyên civakî ve girêdayî ye. Ev rewş, bi gelemperî ji ber xwezaya mirovî, mekanîzmayên parastinê yên derûnî û bandora jîngehê derdikeve holê. Di vê nivîsê de, em ê vê mijarê bi awayekî zelal, berfireh û bi mînakan vebêjin, ka çima mirov bi vî rengî tevdigerin, ev yek çawa bandorê li jiyana wan dike û çawa dikarin vê rewşê baştir bikin.

Çima em xetayên xwe nabînin?

1. Xwe-parastina derûnî (Ego Defense Mechanisms): Yek ji sedemên sereke ku mirov xetayên xwe nabîne, mekanîzmayên parastinê yên derûnî ye. Mirov, bi awayekî xwezayî, dixwaze xwe wekî kesekî “baş”, “rast” an “kamil” bibîne. Ev yek ji bo parastina xwebawerî û wêneyê kesane (self-image) girîng e. Psîkologan vê rewşê wekî “xwe-parastina ego” binav kirine. Mînakî, dema kesek xeletiyekê dike, dibe ku ew xeletî bi kesên din an rewşên derve ve girê bide (externalization), da ku xwe sûcdar neke. Ev yek, bi awayekî bêhiş, dibe sedem ku mirov xetayên xwe bipeitîne an bi temamî înkar bike.

2. Biasa Kor a Derûnî (Cognitive Blind Spot): Di psîkolojiyê de, têgeheke bi navê “biasa kor” (blind spot bias) heye. Ev bias diyar dike ku mirov zêdetir meyldar e ku xeletî û aliyên neyînî yên kesên din bibîne, lê nikare yên xwe bi heman zelalî nas bike. Ev yek ji ber wê yekê ye ku em xwe bi perspektîfeke hundirîn (subjektîf) dinirxînin, lê kesên din bi perspektîfeke derve (objektîf). Ji ber vê yekê, em xetayên xwe bi hincetên wekî “min bi mebest nekir” an “rewş wisa bû” rave dikin, lê dema kesekî din xeletiyekê bike, em wî/wê zû sûcdar dikin.

3. Kêm agahdarî li ser xwe (Lack of Self-Awareness): Gelek kes ji xwe-hişmendiyê (self-awareness) kêm in, yanî nikarin bi awayekî objektîf li tevger, biryar û helwestên xwe binêrin. Ev yek dibe sedem ku mirov xetayên xwe nebîne an jî wan wekî “xeletî” qebûl neke. Mînakî, kesek ku di nîqaşekê de bi awayekî tund bersiv dide, dibe ku xwe wekî “rast” bibîne, lê kesên din bi hêsanî dikarin bibînin ku ew bi awayekî neyînî tevdigerin.

Çima em xetayên kesên din zû dibînin?

1. Meyla Şermezarkirinê (Judgmental Tendency): Mirov, bi awayekî xwezayî, meyldar e ku kesên din binirxîne û şermezar bike. Ev yek ji ber pêwîstiya me ya bihevrebûnê di civakê de derdikeve holê. Ji bo ku em xwe di nav civakê de “ewle” hîs bikin, em kesên din dinirxînin û xetayên wan zû dibînin, da ku em xwe ji wan “cudatir” an “baştir” hîs bikin. Ev yek bi taybetî di civakên reqabetê de zêdetir diyar dibe.

2. Perspektîfa Derve (External Perspective): Dema em li kesekî din dinêrin, em bi perspektîfeke derve li wî/wê dinêrin, ku ev yek dihêle em xeletiyên wan bi zelalî bibînin. Ji ber ku em ne di nav rewşa wan de ne, em dikarin bi awayekî objektîf tevgerên wan analîz bikin. Lê dema mijar xwe tê, ev objektîfbûn kêm dibe, ji ber ku em di nav rewşa xwe de ne û bi hestên xwe ve girêdayî ne.

3. Meyla Berawirdkirinê (Social Comparison): Mirov bi awayekî xwezayî xwe bi kesên din re berawird dike. Ev berawirdkirin, bi taybetî dema ku em xwe di rewşeke neyînî de hîs dikin, dibe sedem ku em zêdetir bala xwe bidin xeletiyên kesên din. Ev yek ji bo xwe-paşxistinê (self-justification) tê bikaranîn. Mînakî, heke kesek di karê xwe de serneketî be, dibe ku bala xwe bide ser xeletiyên hevkarên xwe, da ku xwe baştir hîs bike.

Bandora vê rewşê li ser jiyanê

Ev meyla ku mirov xetayên xwe nabîne lê yên kesên din dibîne, dikare bandoreke neyînî li têkiliyên mirovî, xwebûn û pêşketina kesane bike. Çend mînakên vê bandorê ev in:

• Têkiliyên Civakî: Dema mirov her tim kesên din rexne dike lê xetayên xwe nabîne, ev yek dibe sedem ku têkiliyên wî/wê bi kesên din re xirab bibin. Mînakî, hevalek ku her tim hevalê xwe yê din sûcdar dike, dibe ku piştî demekê têkiliya xwe ya dostaniyê winda bike.

• Pêşketina Kesane: Ji bo ku mirov xwe pêş bixe, divê xetayên xwe bibîne û li ser wan bixebite. Lê eger kesek xetayên xwe înkar bike, ev yek rê li ber fêrbûn û guherînê digire.

• Zêdebûna Pevçûnan: Ev rewş dikare bibe sedema pevçûnên di navbera kesan de. Ji ber ku her kes xwe wekî “rast” dibîne, nîqaş û gengeşî zêde dibin, û ev yek têkiliyan xirabtir dike.

Çawa dikarin vê rewşê baştir bikin?

Ji bo ku mirov xetayên xwe bibîne û kêmî rexneyên bêwate li kesên din bike, çend rêyên pratîk hene:

1. Xwe-hişmendî (Self-Awareness): Ji bo zêdekirina xwe-hişmendiyê, mirov dikare rojnameyeke kesane binivîse, meditasyonê bike an jî ji kesên nêzîk re feedbackê bixwaze. Ev rêbaz dihêlin ku mirov bi awayekî objektîf li tevgerên xwe binêre.

2. Empatî (Empathy): Dema mirov hewl dide ku xwe bixe şûna kesên din, dikare baştir fam bike ka çima ew kes bi awayekî diyar tevdigerin. Ev yek rê li ber şermezarkirina zû digire.

3. Feedbackê Bipejirîne: Mirov divê vekirî be ji rexneyên çêker re. Ji kesên nêzîk an hevkaran pirsîna “Ez di kîjan aliyan de dikarim baştir bibim?” dikare alîkariyê bike ku mirov xetayên xwe bibîne.

4. Xwe-refleksîyon (Self-Reflection): Dem bi dem, mirov divê raweste û li ser tevger, biryar û helwestên xwe bifikire. Pirsên wekî “Min di vê rewşê de çi xelet kir?” an “Ez çawa dikarim vê yekê baştir bikim?” dikarin alîkariya xwe-hişmendiyê bikin.

5. Fêrbûna ji Xetayan: Qebûlkirina xetayan wekî beşek ji pêvajoya fêrbûnê, dikare alîkariya mirov bike ku ji înkarkirina xetayan dûr bikeve. Xetayên me ne nîşaneyên têkçûnê ne, belkî derfetên fêrbûnê ne.

Mirova ku xetayên xwe nabînin lê yên kesên din zû dibînin, di nav xwezaya mirovî de rewşeke gelemperî ye. Ev yek ji mekanîzmayên parastinê yên derûnî, biasên hişî û kêmbûna xwe-hişmendiyê tê. Lê belê, ev rewş dikare bibe sedema pirsgirêkên di têkiliyên civakî û pêşketina kesane de. Ji bo baştirkirina vê rewşê, mirov dikare bi xwe-hişmendî, empatî, qebûlkirina feedbackê û refleksîyonê li ser xwe bixebite. Bi vî awayî, mirov dikare hem xetayên xwe baştir bibîne hem jî têkiliyên xwe bi kesên din re bihêz bike. Di dawiyê de, qebûlkirina xetayan û xebata li ser wan, ne tenê rê li ber pêşketina kesane vedike, lê her wiha civakeke bihevre û têgihiştîtir diafirîne.

Ercan Keklîk