Kurte
Hafizeya dîrokî, ji bo her netewe û civakekê bingeheke bingehîn e ku nasnameya wê ava dike û têkiliya wê bi rabirdû, niha û dahatûyê re xurt dike. Ji bo gelê Kurd, ku di dîroka xwe de bi gelek serhildan, koçberî, asîmîlasyon û qedexeyan re rû bi rû maye, hafizeya dîrokî ne tenê bîranîna rabirdûyê ye, lê di heman demê de amûreke girîng e ji bo parastina çand, ziman û nasnameya neteweyî. Ev maqale armanc dike ku girîngiya hafizeya dîrokî ji bo Kurdan bi perspektîfeke akademîk lêkolîn bike, bi taybetî li ser rola wê di avakirina nasnameya neteweyî, berxwedana li hember asîmîlasyonê û teşwîqkirina yekîtiya civakî de raweste. Di vê çarçoveyê de, çavkaniyên devkî, nivîskî û bîranînên civakî yên Kurdan dê bêne analîzkirin.
Destpêk
Hafizeya dîrokî, wekî têgihiştina kolektîf a rabirdûyê, ji bo her civakekê bingeheke girîng e ku wê bi dîroka wê, çanda wê û nirxên wê ve girê dide. Li gorî Jan Assmann, hafizeya çandî “di nav civakê de bi rêya veguhastina devkî, nivîskî û sembolîk tê parastin û ji nifşekê derbasî nifşekê din dibe” (Assmann, 2001: 34). Ji bo Kurdan, ku di dîrokeke dirêj de li ser erdnîgariyeke fireh belav bûne û bi polîtîkayên asîmîlasyonê re rû bi rû mane, hafizeya dîrokî ne tenê bîranîna bûyerên dîrokî ye, lê di heman demê de amûreke berxwedanê ye ku nasnameya wan diparêze.
Kurd, wekî neteweyek bêdewlet, di nav sînorên çar dewletên serdest (Tirkiye, Îran, Iraq û Sûriye) de hatine parçekirin. Ev parçekirinê bandoreke neyînî li ser yekîtiya çandî û siyasî ya Kurdan kiriye, lê hafizeya dîrokî roleke sereke lîstiye di parastina hesta neteweyî de. Ev maqale dê li ser sê xalên bingehîn bisekine: (1) Rola hafizeya dîrokî di avakirina nasnameya neteweyî ya Kurdan de, (2) Hafizeya dîrokî wekî amûreke berxwedanê li hember asîmîlasyonê, (3) Girîngiya wê di teşwîqkirina yekîtiya civakî û neteweyî de.
1. Hafizeya Dîrokî û Avakirina Nasnameya Neteweyî
Nasnameya neteweyî ya Kurdan di bingeha xwe de bi hafizeya dîrokî ve girêdayî ye. Bûyerên dîrokî yên wekî Şoreşa Şêx Seîd (1925), Komara Mahabadê (1946) û Serhildana Dêrsimê (1937-1938) di bîra kolektîf a Kurdan de cihên girîng digirin. Ev bûyer, her çend bi têkçûnê bi dawî bûbin jî, bûne sembolên berxwedanê û xwesteka azadiyê. Wekî mînak, Komara Mahabadê, her çend kurt-ajî bû jî, di hafizeya Kurdan de wekî yekemîn hewldana damezrandina dewleteke Kurdî tê bibîranîn û ji bo nifşên nû îlhamê dide (Eagleton, 1963).
Edebiyata devkî û nivîskî jî di parastina hafizeya dîrokî de roleke girîng lîstiye. Destanên wekî “Mem û Zîn” a Ehmedê Xanî û stranên folklorîk ên wekî “Ez Xelef im” bûyerên dîrokî û civakî bi awayekî manzûm vegotine û ji nifşekê derbasî nifşekê din kirine (Şarman, 2015). Ehmedê Xanî di “Mem û Zîn” de bi eşkere behsa rewşa Kurdan a bêdewlet dike û kurmancî wekî zimanekî neteweyî bilind dike, ku ev yek di sedsala 17-an de nîşana hişmendiyeke neteweyî ye (Agirî, 2018).
Her wiha, Newroz wekî semboleke çandî û dîrokî di hafizeya Kurdan de cihê xwe girtiye. Newroz ne tenê cejneke biharê ye, lê di heman demê de bi efsaneya Kawa û berxwedana li hember zordariyê ve tê girêdan. Di çanda Kurdî de, Newroz di berhemên nivîskî û devkî de wekî sembola azadiyê tê dîtin, ku ev yek di edebiyata klasîk a Kurdî de jî xuya dibe (RiaTaza, 2016).
2. Hafizeya Dîrokî Wekî Amûreke Berxwedanê
Polîtîkayên asîmîlasyonê yên dewletên serdest li ser Kurdan, bi taybetî qedexekirina zimanê Kurdî û guhertina navên cihên Kurdî, hewl dane ku hafizeya dîrokî ya Kurdan lawaz bikin. Lê belê, Kurdan bi rêya zargotina devkî, helbest, stran û çîrokên folklorîk ev hafize parastine. Wekî mînak, Feqiyê Teyran, helbestvanekî klasîk ê Kurdî, di berhemên xwe de şîret û hikmetên civakî vegotine, ku di nav gel de bûne beşek ji hafizeya kolektîf (Ghaderi, 2017).
Di sedsala 20-an de, bi zêdebûna xebatên akademîk û weşangeriya Kurdî, hafizeya dîrokî bi awayekî sîstematîk hatîye tomar kirin. Saziyên wekî Enstîtuya Kurdî ya Amedê û Akademiya Kurdî ya Hewlêrê di berhevkirina destnivîs, belge û zargotina Kurdî de xebatên girîng kirine (Enstîtuya Kurdî ya Amedê, 2005). Ev xebat ne tenê hafizeya dîrokî parastine, lê di heman demê de li hember polîtîkayên asîmîlasyonê wekî amûreke berxwedanê jî hatine bikaranîn.
Zimanê Kurdî bi xwe jî di parastina hafizeya dîrokî de roleke sereke lîstiye. Wekî ku Ludwig Wittgenstein gotiye, “Sînorê zimanê mirov, sînorê cîhana mirov e” (Balı, 2015). Qedexekirina zimanê Kurdî li gelek deveran hewl da ku têkiliya Kurdan bi dîroka wan re qut bike, lê berxwedana ji bo parastina zimanê Kurdî, bi taybetî di perwerdehiyê de, bûye sembola berxwedana çandî (Acun, 2019).
3. Hafizeya Dîrokî û Yekîtiya Civakî
Hafizeya dîrokî ji bo Kurdan ne tenê amûreke parastina nasnameyê ye, lê di heman demê de hêmaneke girîng e ji bo teşwîqkirina yekîtiya civakî û neteweyî. Parçekirina erdnîgariya Kurdistanê bûye sedema cudahiyên di navbera zaravayên Kurdî, çand û pratîkên civakî de. Lê belê, hafizeya dîrokî, bi taybetî bûyerên hevpar ên wekî serhildan û koçberiyan, bûye pirek ku van cudahiyan kêm dike.
Saziyên wekî Navenda Revenda Kurd li Derveyî Welêt hewl dane ku bi rêya çalakiyên çandî û dîrokî, Kurdên li dîasporayê bi Kurdistanê ve girê bidin (Kurdishdc, 2021). Ev xebat, bi taybetî di nav ciwanên Kurd de, hişmendiyeke neteweyî ya hevpar ava dikin. Her wiha, romanên dîrokî yên wekî “Havara Dîcleyê” ya Mehmet Uzun û “3 Gav û 3 Dare” ya Jan Dost bi vegotina rabirdûya Kurdan, têkiliyeke di navbera niha û dîrokê de çêdikin û hişmendiya civakî xurt dikin (Omitê, 2023).
Encam
Hafizeya dîrokî ji bo Kurdan ne tenê bîranîna rabirdûyê ye, lê di heman demê de bingeheke girîng e ji bo avakirina nasnameya neteweyî, berxwedana li hember asîmîlasyonê û teşwîqkirina yekîtiya civakî. Bi rêya edebiyata devkî, nivîskî, sembolên çandî yên wekî Newroz û xebatên akademîk, Kurdan karîbûye vê hafizeyê biparêzin û ji nifşekê derbasî nifşekê din bikin. Di vê çarçoveyê de, saziyên çandî û akademîk, bi taybetî yên wekî Enstîtuya Kurdî ya Amedê û Akademiya Kurdî ya Hewlêrê, roleke sereke lîstine di tomar kirin û belavkirina vê hafizeyê de.
Ji bo pêşerojê, girîng e ku xebatên li ser hafizeya dîrokî ya Kurdan bi awayekî sîstematîk dewam bikin. Berhevkirina destnivîs, belge û zargotina devkî, digel perwerdehiya bi zimanê Kurdî, dê ne tenê hafizeya dîrokî xurt bike, lê di heman demê de dê bingeheke zexm ji bo yekîtiya neteweyî ya Kurdan jî ava bike. Wekî encam, hafizeya dîrokî ji bo Kurdan ne tenê rabirdû ye, lê di heman demê de rêya ronîkirina siberojê ye.
Çavkanî
-
Assmann, Jan. (2001). Das Kulturelle Gedächtnis. München: C.H. Beck.
-
Eagleton, William. (1963). The Kurdish Republic of 1946. London: Oxford University Press.
-
Şarman, Nurdan. (2015). Analîza Strana Ez Xelef im li ser Şopa Dîroka Kurdan ya Sedsala XIXem. Academia.edu.
-
Agirî, Welat. (2018). Di Mem û Zîn de “kurmanc” û “kurd”. RiaTaza.
-
RiaTaza. (2016). Newroz ji Perspektîfa Edebîyata Kurdî ya Klasîk. krd.riataza.com.
-
Ghaderi, Farangis. (2017). Astengên li ber Nivîsîna Tarîxa Edebiyata Kurdî. Academia.edu.
-
Enstîtuya Kurdî ya Amedê. (2005). ZIMAN Hejmar 1. Amed: Weşanên Enstîtuya Kurdî.
-
Acun, Roger. (2019). Xebatên Akademîk Yên Kurdolojiyê li Tirkiyeyê (2009-2019). Academia.edu.
-
Kurdishdc. (2021). Navenda Revenda Kurd Li Derveyî Welêt. kurdishdc.org.
-
Omitê, Mistefê. (2023). Bêndera ramanan. Academia.edu.
-
Balı, Şenol. (2015). Ziman, Bişavtin û Xwebixweşavtin. Rojeva Kurdistan.
Selîm Dilxweş
