Nasname û Zimanê Kurdî

Destpêk

Di civakên pirzimanî de, zimanê dayikê û nasnameya çandî di navbera wan de têkiliyeke xurt heye. Ev têkilî, bi taybetî di warê perwerdehiyê de, gelek caran dibe mijara lêkolîn û gengeşiyê. Li Tirkiyeyê, rewşa zimanê kurdî û bandora wê ya li ser nasnameya kurdan, mijareke girîng e ku divê bi awayekî zanistî were lêkolînkirin. Em ê di vê nivîsê de, bi taybetî li ser çawaniya bandora qedexekirina zimanê kurdî û encamên wê yên derûnî û civakî bisekinin: Pêwendiya di navbera ziman û nasnameyê de, bandora hiyerarşiya zimên li ser zarokên kurd, encamên trawmatîk ên vê rewşê û pêşniyarên ji bo çareserkirina vê girîft û kêşeyê. Armanca me ew e ku bi rêya dahûrîneke hêsan, bandora siyaseta zimên a li ser civaka kurd were fêmkirin û rê li ber çareseriyên guncaw were vekirin.

Ziman û Nasname

Zarok, di destpêka jiyana xwe de, ne tenê şîrê dayika xwe dimije, lê di heman demê de çand, hest û nirxên civaka xwe jî dimije. Ji bo zarokekî kurd, ev pêvajo bi temamî bi kurdî pêk tê. Di gundekî kurdî de, hemû tişt bi kurdî ye: Dar û ber, çiya û newal, heywan û giya, lîstik û çîrok. Ev ne tenê fêrbûna zimên e, di heman demê de avakirina cihaneke fêm û têgihiştinê ye jî.

Di vê qonaxê de, zarok bi rêya zimanê xwe yê dayikê, têkiliyeke xurt bi derdora xwe re datîne. Ev têkilî, di heman demê de bingeha nasnameya wî/wê ye jî. Dema dayik ji zarokê xwe re dibêje “canê min”, “dilê min” an jî “çavreşa min”, ev ne tenê gotin in, di heman demê de veguhestina hest û çandê ne jî. Herwiha, ev pêvajo di nav malbat û civakê de bi rêya çîrok, stran û gotinên pêşiyan her dewam dike.

Lêbelê, ev rewşa xwezayî û erênî, bi destpêka dibistanê re tê veguhertin. Li vir, zarok rastî rastiyeke nû tê: Zimanê wî/wê yê dayikê ango kurdî, li dibistanê nayê qebûlkirin û divê bi zimanekî din (tirkî) perwerdehiyê bibîne. Ev veguhertin, ne tenê veguhertina zimanekî ye, di heman demê de destpêka pêvajoyeke trawmatîk e jî.

 

Bandora Hiyerarşiya Zimên

Dema ku zarokeke kurd dest bi dibistanê dike, ew bi awayekî tund û tûj rastî hiyerarşiya di navbera zimanan de tê. Ev hiyerarşî, bi awayekî sîstematîk û berdewam tê ferzkirin. Li dibistanê, tirkî weke zimanê ‘pêşketî’, ‘modern’ û ‘girîng’ tê pêşkêşkirin, lê kurdî weke zimanekî ‘paşverû’, ‘bêkêr’ û ‘nepêwîst’ tê dîtin.

Ev rewş, di heman demê de ferzkirin û înkarkirina nasnameyekê ye jî. Li dibistanê, hemû dersxane, kitêb û materyalên perwerdehiyê bi tirkî ne. Ne tenê ev, lê di heman demê de dîroka ku tê hînkirin jî dîroka tirkan e. Zarokê kurd, mecbûr dimîne ku dîroka xwe, çanda xwe û nasnameya xwe li derve bihêle û bi temamî bikeve nav nasnameya tirkî.

Di vê pêvajoyê de, zarok hîn dibe ku di navbera zimanan de cudahiyeke hiyerarşîk heye û zimanê wî/wê yê dayikê di asteke jêr de ye. Ev fêm û têgihiştin, bandoreke neyînî ya kûr li ser geşedan û pêşketina kesayetî û civakî ya zarokan çêdike. Ew hîn dibin ku çanda wan, dîroka wan û zimanê wan ‘şaş’ e û divê were veguhertin.

Trawma û Bandorên Derûnî

Bandora vê rewşê ya li ser giyan û derûniya zarokan gelekî kûr û demdirêj e. Dema ku zarokek tê mecbûrkirin ku dev ji zimanê xwe yê dayikê berde û bi zimanekî din bifikire û biaxive, ev yek dibe sedema trawmayeke giran. Ev trawma, ne tenê di dema dibistanê de, lê di tevahiya jiyana wan de xwe nîşanî wan dide.

Yek ji encamên herî girîng ên vê rewşê, wendakirina baweriya bi ‘xwe’bûnê ye. Zarok, bi tiştekî ku ji wan re hatiye hînkirin û bi wan re mezin bûye, tê şermezarkirin. Ev yek dibe sedema dudilî û nakokiyeke giyanî û derûnî. Li aliyekî, ew dixwazin bi zimanê xwe yê dayikê biaxivin û nasnameya xwe biparêzin, li aliyê din, ji ber zext û ferza civakî, mecbûr dimînin ku dev ji vê yekê berdin.

Di heman demê de, ev rewş dibe sedema nakokiyeke din jî: Zimanê tirkî weke ‘zimanê zordar’ tê dîtin. Ji ber ku tirkî bi zorê hatiye ferzkirin, ev ziman di hiş û derhişiya kurdan de bi zordarî û înkarê ve tê girêdan. Ev yek jî dibe sedema nakokiyeke din a derûnî û civakî.

Bandorên Civakî û Çandî

Ferzkirin û qedexekirina zimanê kurdî, ne tenê li ser takekes, lê di heman demê de li ser tevahiya civakê jî bandoreke neyînî çêdike. Civaka kurd, ji ber vê rewşê, bi gelek arîşe û pirsgirêkên civakî û çandî re rû bi rû dimîne.

Yek ji van arîşe û pirsgirêkan, qutbûna di navbera nifşan de ye. Dema ku zarok di dibistanê de bi tirkî perwerdehiyê dibînin û li malê kurdî diaxivin, di navbera nifşan de valahiyek çêdibe. Ev valahî, ne tenê di warê zimên de, lê di heman demê de di warê veguhestina çand û nirxan de jî xwe nîşanî me dide.

Herwiha, ev rewş dibe sedema wendakirina gelek nirx û par û pişkên çandî. Çîrok, stran, gotinên pêşiyan û gelek pirt û parçeyên din ên çandî, ji ber ku bi kurdî ne û di perwerdehiyê de cih nagirin, bi demê re tên jibîrkirin an jî wenda dibin.

Mînak û Şahidî

Gelek mînakên konkret ên vê rewşê hatine dayîn. Bo nimûne,  zarokekî ku li gundê xwe hertişt bi kurdî nas kiriye, lê li dibistanê fêr dibe ku ev naskirin ‘şaş’ e û divê bi tirkî ji nû ve were kirin. Herwiha, dayikek ku bi kurdî ji zarokê xwe re dibêje “canê min”, û çawa ev gotina bi hest û evînê dagirtî, di tirkî de wateya xwe ya kûr wenda dike.

Ev mînak, bi awayekî zelal nîşanî me didin ku çawa ziman û nasname bi hev ve girêdayî ne û çawa qedexekirina zimanekî dibe sedema windakirina beşeke girîng a nasnameya takekesekî.

Rê û Pêşniyar ji bo Çareseriyê

Ji bo çareserkirina vê arîşe û pirsgirêkê, divê çend gavên girîng bên avêtin:

1. Mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê divê were naskirin û di pergala perwerdehiyê de cih bigire.
2. Divê kitêb û materyalên perwerdehiyê bi kurdî bên amadekirin û di dibistanan de bên bikaranîn.
3. Divê mamoste û pisporên ku dikarin bi kurdî perwerdehiyê bidin bên perwerdekirin.
4. Divê siyaseta zimanî ya dewletê were guhertin û mafê bikaranîna zimanê kurdî di hemû qadên jiyanê de were naskirin.
5. Divê hewldanên ji bo parastina çand û nirxên kurdî bên piştgirîkirin.

Encam

Weke ku nivîsê jî nîşanî me da ferzkirin û qedexekirina zimanê kurdî di warê perwerdehiyê de, li ser zarok û civaka kurd bandoreke neyînî ya zûr û kûr çêdike. Ev bandor, ne tenê di warê zimên de, lê di heman demê de di warê derûnî, civakî û çandî de jî xwe destnîşan dide.

Ji bo çareserkirina vê arîşe û kêşeyan, divê nêzîkatiyeke nû ya li ser bingeha mafên mirovan û wekheviya zimanan were geşkirin û pêşxistin. Ev yek ne tenê ji bo parastina mafên kurdan, lê di heman demê de ji bo avakirina civakeke demokratîk û pirçandî jî pêwîst e.

Jêrenot: Ev nivîs 02.03.2020an hatiye nivîsîn. (Ji qala Apê Musa Anter ve ez bi xwe şahid û mexdûrê van tiştan im)

Brahîmê Alûcî 

Çavkanî

1. Kristeva, Julia. “Im Verlassen der Muttersprache liegt ein Muttermord

Termên sereke

Nasname (Identity), têgeheke bingehîn e ku hemû taybetmendiyên kesekî an civakekê diyar dike. Di nav vê têgehê de çand, ziman, dîrok û nirxên civakî cih digirin. Nasname ne tenê ji aliyê takekesî ve, lê di heman demê de ji aliyê civakî ve jî girîng e û dibe bingeha têkiliyên civakî. Ev têgeh bi taybetî di warê ziman û çandê de xwedî cihekî taybet e.

Zimanê dayikê (Mother tongue) ew ziman e ku mirov pê re mezin dibe û cara yekem pê diaxive. Ev ziman, ne tenê amrazeke ragihandinê ye, lê di heman demê de kanala sereke ya fêmkirina cihanê û avakirina têkiliyên civakî ye. Zimanê dayikê di pêşketina derûnî û hişmendiya zarokan de xwedî roleke girîng e û bingeha nasnameyê ye.

Çand (Culture) tevahiya jiyana manewî û madî ya civakekê ye. Di nav çandê de ziman, huner, ol, kevneşop, xwarin, cil û berg û hemû elementên din ên jiyana civakî cih digirin. Çand, bi demê re tê guhertin û pêşketin, lê di heman demê de xwedî hêmanên bingehîn e ku nasnameya civakê diparêzin.

Perwerdehî (Education) pêvajoyeke berfireh e ku tê de fêrbûn û hînkirin cih digirin. Di nav vê pêvajoyê de hem zanîn û hem jî nirx tên veguhestin. Perwerdehî dikare bi awayê fermî (di dibistanan de) an jî nefermî (di nav malbat û civakê de) pêk were. Di warê parastina ziman û çandê de, perwerdehî xwedî roleke stratejîk e.

Trawma (Trauma) birîneke derûnî ye ku ji ber bûyerên giran çêdibe û bandoreke neyînî li ser takekes û civakê dike. Di konteksta zimanî de, qedexekirina zimanê dayikê û ferzkirana zimanekî din dikare bibe sedema trawmayeke civakî. Ev trawma dikare bandoreke dirêj li ser takekes û civakê bike.

Hiyerarşiya zimên (Language hierarchy) têgeheke ku diyar dike çawa di civakekê de hin ziman li ser hinên din tên tercihkirin. Ev rewş, bi taybetî di warê perwerdehî û jiyana fermî de xwe nîşan dide û dibe sedema pirsgirêkên civakî û derûnî. Di encama vê hiyerarşiyê de, axêverên zimanan ên ku di rêza jêr de ne, dikarin hestên kêmayetî û şermê bijîn.

Pirzimanî (Multilingualism) hebûna zêdetir ji zimanekî di nav civakekê de ye. Ev rewş dikare dewlemendiyeke çandî be, lê di heman demê de, eger bi awayekî rast neyê birêvebirin, dikare bibe sedema nakokî û pirsgirêkên civakî. Pirzimanî, di rewşa ideal de, divê li ser bingeha wekhevî û rêzgirtina hemû zimanan were avakirin.

Mafê zimanî (Language rights) mafê bikaranîna zimanê xwe yê dayikê di hemû warên jiyanê de ye. Ev maf, di nav mafên mirovan ên bingehîn de cih digire û girêdayî mafê perwerdehiyê, mafê derbirînê û mafê parastina çandî ye. Parastin û pêşxistina mafên zimanî ji bo aştî û wekheviya civakî girîng e.

Parastina çandî (Cultural preservation) hewldanên ji bo parastin û geşkirina çand û zimanê civakekê ne. Di nav van hewldanan de dokumentkirin, arşîvkirin, perwerdehî û bikaranîna aktîf a ziman û çandê cih digirin. Ev xebat ji bo parastina nasnameya civakî û dewama çandî girîng in.

Wekheviya zimanan (Language equality) têgeheke ku li dijî hiyerarşiya zimanan e û balê dikişîne ser giringiya wekheviya hemû zimanan. Li gorî vê têgehê, her ziman xwedî heman rûmet û nirx e û divê di warê perwerdehî û jiyana fermî de wekhev were dîtin. Ev yek ji bo avakirina civakeke demokratîk û pirçandî girîng e.