Hinek zarokên ku dereng dipeyîvin, ango yên ku di temenê tê çaverêkirin de dest bi axaftinê nakin an jî bi sînor dipeyîvin, dibe ku ji ber çend sedemên cihêreng bin. Ev rewş, ku di nav pisporan de wekî “dereng axaftin” (speech delay) tê binavkirin, dikare ji faktorên fîzyolojîk, derûnî, civakî, an jî hawîrdorî derkeve. Ji bo têgihiştina vê yekê, divê em li ser çend aliyên girîng ên ku bandorê li pêşveçûna axaftinê dikin rawestin, da ku em fêm bikin ka çima ev rewş di hin zarokan de çêdibe, bêyî ku em bi awayekî maddeyî rêz bikin, lê bi nivîseke dirêj û bi rêkûpêk.
Pêşveçûna axaftinê di zarokan de pêvajoyeke tevlihev e ku bi pergala neurolojîk, organên axaftinê (dev, ziman, qirik), û têkiliyên civakî ve girêdayî ye. Yek ji sedemên herî berbelav ên dereng axaftinê dibe ku pirsgirêkên fîzyolojîk an organîk bin. Mesela, hin zarok dibe ku bi kêmasiyên bihîstinê re rû bi rû bimînin, ku ev yek rasterast bandorê li şiyana wan a fêrbûna ziman dike. Ger zarokek baş nebihîze, ew nikare dengên derdora xwe, peyvan, an jî melodiya axaftinê bi awayekî zelal bişopîne, û ev yek rê li ber dereng fêrbûna axaftinê vedike. Ev kêmasî dibe ku ji ber enfeksiyonên guh, astengiyên di guhê navîn de, an jî kêmasiyên zikmakî çêbibe. Herwiha, hin zarok dibe ku pirsgirêkên neurolojîk ên wekî têkçûnên di pêşveçûna mêjî de, an jî nexweşiyên wekî otîzm an sindroma Downê hebin, ku ev jî dikarin bandorê li şiyana wan a axaftinê bikin. Mesela, di hin rewşên otîzmê de, zarok dibe ku ne tenê dereng biaxive, lê di heman demê de di têkiliyên civakî de jî zehmetiyan bikişîne, ku ev yek axaftinê hîn dijwartir dike.
Ji aliyê din ve, hawîrdora ku zarok tê de mezin dibe, di pêşveçûna axaftinê de roleke bingehîn dilîze. Zarok ji têkiliyên bi dêûbav, xwişk û bira, an jî kesên din ên derdora xwe fêrî axaftinê dibin. Ger zarok di hawîrdoreke ku tê de têkiliya devkî kêm e, an jî têkiliyên wî bi mezinan re sînordar in, dibe ku ev yek bandorê li şiyana wî ya zimanî bike. Mînak, di hin malbatan de, dêûbav dibe ku zêde bi zarokê xwe re neaxivin, stran negotin, çîrok nebêjin, an jî wî teşwîqî axaftinê nekin, ku ev yek rê li ber dereng axaftinê vedike. Di heman demê de, di serdema dîjîtal a îro de, hin zarok gelek wext li ber ekranan (telefon, tablet, televizyon) derbas dikin, û ev yek dikare têkiliya wan a bi mirovan re kêm bike. Ekran bi gelemperî têkiliyeke yekalî pêşkêş dikin, ku tê de zarok pasîf dimîne û fersenda axaftinê bi dest naxe. Ev rewş, nemaze di temenên piçûk de, ku qonaxa krîtîk a fêrbûna ziman e, dikare bibe sedema derengbûnê.
Faktorên derûnî û hestyarî jî dikarin bibin sedem ku zarok dereng biaxive. Zarok di hawîrdorên ku stres, tirs, an jî trawmayên hestyarî lê hene, dibe ku xwe ji axaftinê vekişînin. Mesela, guherînên mezin di jiyana zarokê de, wekî koçberî, veqetîna dêûbavan, an jî windakirina kesekî nêzîk, dikarin bandorê li pêşveçûna wî ya zimanî bikin. Herwiha, hin zarok dibe ku bi xwezayî şermok bin an jî di têkiliyên civakî de xwe ne rehet hîs bikin, ku ev yek dikare wan ji axaftinê dûr bixe. Di hin rewşan de, ev rewş ne ji ber kêmasiyeke fîzyolojîk e, lê ji ber hewcedariya zarokê bi piştgiriya hestyarî û teşwîqê ye.
Têkiliya dêûbav û zarok jî di vê pêvajoyê de xwedî cihekî girîng e. Dêûbavên ku bi awayekî çalak bi zarokên xwe re diaxivin, pirsan jê dikin, û wî teşwîqî bersivdanê dikin, bi gelemperî dibînin ku zarokên wan zûtir dest bi axaftinê dikin. Lê di hin malbatan de, dibe ku dêûbav bi awayekî nezanin an ji ber mijûliyên rojane kêm wext bidin zarokê xwe, û ev yek dikare bibe sedem ku zarok fersendên fêrbûna ziman bi dest nexin. Herwiha, di malbatên pirzimanî de, ku çend ziman bi hev re têne axaftin, hin zarok dibe ku hinekî dereng biaxivin, ji ber ku ew hewl didin çend pergalên zimanî bi hev re fêr bibin. Ev rewş bi gelemperî demkî ye, lê dibe ku wekî dereng axaftin were dîtin.
Di heman demê de, divê em ji bîr nekin ku her zarok xwedî leza xwe ya pêşveçûnê ye. Hin zarok bi xwezayî hinekî dereng dest bi axaftinê dikin, bêyî ku pirsgirêkeke cidî hebe. Mesela, hin zarok heta 2-3 saliya xwe tenê çend peyvan dipeyîvin, lê paşê ji nişka ve dest bi axaftina hevokên tevlihev dikin. Ev rewş bi gelemperî wekî “dereng geşbûn” (late bloomers) tê binavkirin û ne her tim nîşana pirsgirêkekê ye. Lêbelê, girîng e ku dêûbav û lênihêrker çavdêriya vê pêvajoyê bikin, ji ber ku destwerdana zû di rewşên ku pirsgirêkeke cidî heye de dikare pir bi bandor be.
Ji bo ku em vê mijarê bi dawî bikin, divê em tekez bikin ku dereng axaftina zarokan ne yek sedem e, lê bi gelemperî encama tevliheviyeke faktorên fîzyolojîk, hawîrdorî, û hestyarî ye. Ji ber vê yekê, ger dêûbav an lênihêrker guman bikin ku zarokek dereng dipeyive, divê ew bi pisporekî (wekî loqopedîst, doktorê zarokan, an psîkologê zarokan) re şêwir bikin. Pispor dikarin bi testên taybetî diyar bikin ka sedem çi ye û rêyên çareseriyê pêşniyar bikin. Di heman demê de, dêûbav dikarin bi çalakiyên hêsan, wekî xwendina pirtûkan, gotina stranan, û axaftina bi zarokê xwe re, pêşveçûna axaftinê teşwîq bikin. Ev nêzîkatî ne tenê alîkariya zarokê dike ku zûtir biaxive, lê di heman demê de têkiliya di navbera dêûbav û zarokê de jî xurt dike.
Dereng axaftina zarokan dikare ji pirsgirêkên bihîstinê, faktorên neurolojîk, hawîrdora kêm-teşwîq, an jî stresên hestyarî derkeve, lê her wiha dibe ku tenê nîşana leza xwezayî ya pêşveçûna zarokê be. Çavdêrî, têkiliya çalak, û şêwirdariya bi pisporan re rêyên herî baş in ji bo piştgirîkirina zarokê di vê pêvajoyê de. Ev yek dihêle ku zarok bi awayekî tendurist û bi bawerî dest bi axaftinê bike, ku di jiyana wî ya civakî û perwerdehiyê de bingeheke girîng e.
Hesen Jiyan
