Tenduristiya laşî û derûnî ya zarokan mijareke pir alî û kûr e ku bi gelek faktorên têkildar ve girêdayî ye; ji şert û mercên jîngehê bigire heta têkiliyên malbatî, xwarin, lîstik û perwerdehiyê. Ev her du aliyên tenduristiyê, yanê laşî û derûnî, ne ji hev cuda ne, belkî wekî du aliyên heman sîkê bi hev re dixebitin û bi domdarî bandorê li hev dikin. Zarok di qonaxeke geşedanê de ne ku her tiştê di jiyana wan de rû dide, çi biçûk çi mezin, dikare şopekê li ser tenduristiya wan a niha û ya pêşerojê bihêle. Ji ber vê yekê, dema ku em li tenduristiya laşî û derûnî ya zarokan dinêrin, divê em wê bi tevahî binirxînin û hem aliyên erênî hem jî yên neyînî yên ku bandorê li wan dikin bifikirin.
Tenduristiya laşî ya zarokan bi awayekî rasterast bi xwarina wan, çalakiya fizîkî, xew û şertên jîngehê ve girêdayî ye. Xwarineke bi hevseng, ku tê de vîtamîn, mîneral, proteîn û karbohîdrat bi rêjeyeke guncaw hebin, bingeha mezinbûna laşekî tendurist e. Mînakî, zarokên ku bi rêkûpêkî fêkî, sebze û xwarinên bi fîber dixwin, bi gelemperî xwedî pergaleke parastinê ya xurtir in û kêm bi nexweşiyên wekî qelewbûn an kêmasiya xurekê re rû bi rû dimînin. Çalakiya fizîkî jî di vê yekê de roleke bingehîn dilîze; zarokên ku bi rêkûpêkî dilîzin, direvin, baz didin an sporê dikin, ne tenê laşekî bi hêz ava dikin, lê di heman demê de enerjiya xwe bi awayekî erênî bi kar tînin, ku ev jî bandorekî baş li ser tenduristiya wan a derûnî dike. Xew jî yek ji stûnên tenduristiya laşî ye; zarokên ku têra xwe radikevin, xwedî mejî û laşekî ku baştir dixebite ne, ji ber ku xew ji bo nûjenkirina şaneyan û birêkûpêkkirina hormonan pir girîng e. Lê belê, heke şertên jîngehê nebaş bin, wekî mînak hewaya qirêj, ava nepaqij an qerebalixiya zêde, ev yek dikare tenduristiya laşî ya zarokan têk bibe û wan ber bi nexweşiyên wekî astim, alerjî an enfeksiyonan ve bibe.
Ji aliyê din ve, tenduristiya derûnî ya zarokan bi qasî tenduristiya laşî girîng e û bi gelek awayan bi wê ve girêdayî ye. Zarokên ku di atmosfereke malê ya bi ewle, bi hezkirin û bi piştgirî de mezin dibin, bi gelemperî xwedî rewşeke derûnî ya bi îstîqrar in. Têkiliyên bi dêûbav, xwişk û bira an hevalan re, ji bo zarokan wekî çavkaniyeke hestyarî xizmetê dikin. Mînakî, zarokek ku bi rêkûpêkî tê guhdarîkirin, tê teşwîqkirin û di dema tengasiyan de piştgirî jê re tê dayîn, xwe bi qîmet û ewle hîs dike, ku ev jî bingeha xwebaweriyê û aramiya derûnî ye. Berevajî vê, zarokên ku bi tenê têne hiştin, bi domdarî têne rexnekirin an di nav şertên stresê de ne, wekî şahidiya pevçûnên malbatî an nebûna têkiliyeke germ, dibe ku bi pirsgirêkên derûnî yên wekî fikar, depresyon an kêmbûna xwebaweriyê re rû bi rû bimînin. Lîstik û çalakiyên afirîner jî di tenduristiya derûnî de roleke mezin dilîzin; dema ku zarok wextê xwe bi tiştên ku jê hez dikin derbas dikin, wekî wênekêşî, muzîk an lîstikên bi hevalan re, ew dikarin hestên xwe yên neyînî derxînin û stresê kêm bikin.
Girêdana di navbera tenduristiya laşî û derûnî de pir eşkere ye. Mînakî, zarokek ku ji ber kêmasiya xurekê laşekî lawaz heye, dibe ku enerjiya wî kêm be û nikaribe bi awayekî çalak beşdarî lîstikan bibe, ku ev jî dikare wî ji hevalên wî dûr bixe û hestên tenêtiyê di wî de çêbike. Bi vî awayî, tenduristiya laşî ya nebaş rasterast bandorê li tenduristiya derûnî dike. Berevajî vê, zarokek ku di bin stresê de ye an xwe bêhêvî hîs dike, dibe ku kêmtir bixwaze bixwe an bilîze, ku ev jî dikare tenduristiya wî ya laşî xirab bike. Ev çerxa hevdu temam dike diyar dike ku her du alî bi awayekî domdar bi hev re têkildar in û divê bi hev re bêne nirxandin.
Şert û mercên derve jî di tenduristiya laşî û derûnî ya zarokan de pir girîng in. Mînakî, zarokên ku li bajarên qelebalix û qirêj dijîn, dibe ku kêm fersendên wan ên lîstina li derve hebin, ku ev yek hem çalakiya wan a fizîkî kêm dike û hem jî wan ji xwezayê dûr dixe, tiştekî ku bi gelemperî aramiya derûnî zêde dike. Li aliyê din, zarokên ku li gundan an deverên bi xwezayî dijîn, dibe ku zêdetir cîhê wan ê lîstikê hebe, lê heke xwarin an gihîştina xizmetên tenduristiyê kêm be, ev jî dikare bibe astengiyek. Dêûbav û perwerdekar jî di vê yekê de xwedî roleke mezin in; ew dikarin bi rêkûpêkkirina jiyana rojane ya zarokan, wekî sazkirina demên xwarinê, lîstikê û xewê, û her wiha bi peydakirina piştgiriyeke hestyarî, tenduristiya wan bi awayekî erênî geş bikin.
Tenduristiya laşî û derûnî ya zarokan wekî ekosîstemeke nazik e ku her hêmaneke wê bandorê li ya din dike. Ji bo ku zarok bi awayekî tendurist mezin bibin, divê ne tenê laşê wan bi xwarin û çalakiyê were xwedîkirin, lê di heman demê de ruhê wan jî bi hezkirin, ewlehî û fersendên afirîneriyê were dewlemendkirin. Ev yek ne tenê ji bo niha, lê ji bo pêşeroja wan jî bingehekê xurt datîne, ji ber ku zarokên tendurist ên îro, mezinên bi hêz û bi aram ên sibê ne. Ji ber vê yekê, girîng e ku malbat, civak û saziyên perwerdehiyê bi hev re bixebitin da ku vê hevsengiyê biparêzin û zarokan di her alî de piştgirî bikin.
Çandname
