Derûnî, Giyanî û Hebûna Kurdî

Derûn û giyana miletekî weke rûbarê kûr û dijwar e ku bi sedema bindestiyê, êş û kulên dîrokî hatiye birîn û birîndar. Ji bo gelê kurd, derûnî tenê mijareke zanistî yan lêkolînê nîne, lêbelê serpêhatiyeke dijwar û giran a jiyanê ye ku di nav xwe de êş, berxwedan û nûşiyan, jiyanmayîn û xewnên azadiyê vedişêre.

Dema mirov behsa derûna kurdan dike, mirov nikare ji dîroka wan ya dagirkirî, êş û transformasyonên giyanî yên wan dûr bikeve. Her birîna dîrokî, her êşa ku di navbera nifşan de tê şandin, her zordariya ku li ser giyanê hatiye ferzkirin, bandoreke kûr li ser derûna mirov dike. Ev bandor ne tenê di wextê îro de dimîne, lêbelê di bîra derhişî de jî tê tomarkirin û weke miratekê ji nifşekî bo nifşekî din tê veguhastin.

Bindestî û êşên derûnî

Bindestî tenê kontrolkirina erdên fizîkî nîne, lêbelê di heman demê de kontrolkirina derûn û giyanê ye. Dema ku miletek tê dagirkirin, pêşî giyan û derûna wî tê birîn. Herwiha êdî mirov nikare azadiya xwe ya derûnî û giyanî bijî. Ev yek bandoreke kûr li ser hişmendî û şêwaza ramanê dike.

Mirovê bindest ji ber ku derûna serdestên xwe vedihewîne, nikare derûna xwe bihebîne. Loma fikr û mitalên serdestên xwe di dilê xwe de disêwirîne. Ev yek wê dike ku mirov xwe winda bike û ji xwebûna xwe dûr bikeve. Tahna xerab li derûn û giyana mirov dixe û hebûna xwe di oxira xelkê de dike berate.

Ziman weke dermanê derûnî

Zimanê kurdî ne tenê amûrek ji bo têgihiştinê ye, lêbelê dermanekî kûr ê birînên derûnî ye. Her gotin, her dengê kurdî weke destmalekê ye ku birînên kûr ên giyanî paqij dike. Loma mirov dikare bo kurdan bibêje: Axaftin û nivîsandina bi zimanê kurdî, li ser darê derûn û giyanê rake, li dijî bindestiyê raweste û careke din ‘xwe’bûna xwe nas bike.

Di vê çarçoveyê de, zimanê kurdî roleke derûnkolî (psîkoanalîtîk) vedigire. Ew ne tenê amûrek ji bo têkiliyê ye, lêbelê amûrek ji bo saxkirina birînên dîrokî, ji bo vegerandina hişmendiya ji dest çûyî û ji bo vejandina giyanê ye.

Hêvî û berxwedan û nûşiyan

Çareseriya ruh û giyana bindestan ew e ku kul û derdê derûna wan tevrabe, birîna dilê wan ji nûve vebe. Divê mirov keserê li ser kederê teze bike û tahna li kezeba şewitî ketiye şiyar bike. Ev yek bi xwe re transformasyoneke derûnî tîne.

Mekanîzmayên berevanî û parastina derûnî

Di nav çanda kurdî de, parastina derûnî weke pergaleke kûr û dijwar pêk tê. Her mirov weke parazvanekî giyanî ye ku li dijî talankirina derûnî berxwedan û nûşiyanê dike. Ev berxwedan û nûşiyan ne tenê bi çek û şer, lêbelê bi hişmendî, ziman û çandê pêk tê.

Pergala berevaniya derûnî ji çend komponentan pêk tê. Pêşî, ziman weke birceke giyanî ye ku her gotin û dengê wê xwedî hêzeke parastinê ye. Dema mirov bi kurdî diaxive, ew ne tenê têkiliyê dike, lêbelê derûna jidestçûyî vedigerîne û hişmendiya xwebûnê nas dike.

Trawmaya dîrokî û bandorên wê

Trawmaya bindestiyê ne tenê di wextê îro de dimîne, lêbelê di bîra derhişî de jî tê qeydkirin. Her êş, her birîn, her bêdengî di nav bîra derhişî de weke bîranînekê dimîne û bandora xwe li ser nifşên din jî didomîne.

Mirovê kurd, bi sedema van trawmayên dîrokî, carinan nikare derûna xwe ya rastîn bibîne. Ew di nav sîwanên derûnî yên xerîb de dijî. Ev yek wî dike ku ji xwebûna xwe dûr bikeve û di nav pergalên serdestan de winda bibe.

Hişmendiya azadiyê

Azadî tenê bi dest û lingên mirov pêk nayê, lêbelê bi hişmendî û giyanî jî pêk tê. Ji bo ku mirov xwe azad hîs bike, divê pêşî derûna xwe azad bike. Ev yek bi nasîn, qebûlkirin û transformasyona êşan pêk tê.

Hişmendiya azadiyê bi çend qonaxan derbas dibe:

• Nasîna birînên derûnî
• Qebûlkirina rastiyên dîrokî
• Vejandina giyanê
• Berxwedan û nûşiyan li dijî mekanîzmayên bindestiyê
• Li-xwe-vegerandina xwebûnê

Giyan weke çavkaniya hêviyê

Giyan ji bo kurdan weke çirûska ronahiyê ye ku di tarîtiya derûnî de dibiriqe. Her birîn, her êş, her bêdengî di nav xwe de potansiyela gihiştina azadiyê vedişêre. Giyan her dem li benda wê çirûskê ye ku wê hemû tarîtiya derûnî vala bike û careke din ronahiyê li ser jiyanê belav bike.

Di encamê de, derûn û giyan weke du hevalên nedijwar li ber hev radiwestin. Yek bê yê din nikare bijî. Di nav vê yekbûnê de, hêvî, azadî û xwebûn di qada derûnî de bi cih dibin.

Kompleksên derûnî yên bindestiyê

Bindestî ne tenê êrîşeke fizîkî, lê modeleke derûnî ya kûr e ku di nav giyanê miletekî de cih digire. Ev model bi awayekî berdewam bandora xwe li ser hişmendî, ramanên giştî û têgihiştina xwebûnê dike.

Kompleksên derûnî yên ku di nav civaka kurd de pêk tên, ji gelek hêmanên dîrokî û civakî tên. Her birîn, her êş, her bêdengî di nav bîra derhişî de weke bîranînekê dimîne û bandora xwe li ser nifşên din jî didomîne. Mirovê kurd carinan di nav sîwanên derûnî yên xerîb de dijî, ji ber ku trawmayên dîrokî û bindestiyê wî ji xwebûna rastîn dûr xistiye.

Mekanîzmayên berxwedan û nûşiyanê bi çend awayan pêk tên:

• Hiştina zimanê dayikê zîndî
• Parastin û vejandina kulturê
• Bîrdanka dîrokî ya şanaz
• Perwerdehiya neteweyî
• Hevdilî û hevgirtina civakî

Transformasyona derûnî ji bo kurdan proseyek e ku bi êş, hêvî û berxwedan û nûşiyanê pêk tê. Ev proses mirov ji rewşa bindestiyê derxîne û ber bi xwebûnê ve dibe. Ji bo ku mirov giyan û derûna xwe biparêze û saxlem bike, divê mirov bi hişmendiyê tevbigere.

Encam

Derûn û giyana kurd, ne weke tiştekî windabûyî, lê weke çavkaniyeke bêdawî ya hêvî û berxwedan û nûşiyanê ye. Her birîn, her êş, her bêdengî di nav xwe de potansiyela gihiştina azadiyê vedişêre. Giyan her dem li benda wê çirûskê ye ku wê hemû tarîtiya derûnî vala bike û careke din ronahiyê li ser jiyanê belav bike.

Ji bo ku mirov giyan û derûna xwe biparêze û saxlem bike, divê mirov:

• Bi hişmendiyê tevbigere
• Rastiya xwe ya dîrokî û civakî nas bike
• Zimanê xwe weke amûrekî derûnî û giyanî bibîne
• Di nav çarçoveya xwebûnê de bijî
• Li dijî her cure bindestiyê raweste

Derûn û giyan, weke du hevalên ku tu nikarî wan ji hev cuda bikî, bi hev re diçin. Yek bê yê din nikare bijî. Û di nav vê yekbûnê de, hêvî, azadî û xwebûn di qada derûnî de bi cih dibin.

Di encamê de, derûn û giyan weke du hevalên nedîjwar li ber hev radiwestin. Yek bê yê din nikare bijî. Di nav vê yekbûnê de, hêvî, azadî û xwebûn di qada derûnî de bi cih dibin.

 

Termên sereke

Derûn (Psychology): Têgîneke kûr a ku rewşa derûnî, hişmendî û giyanî ya mirov û civakê vedibêje. Ji bo kurdan, derûn ne tenê zanistekê ye, lêbelê serpêhatiyeke dijwar a jiyanê ye ku êş, berxwedan û nûşiyan û transformasyonên giyanî tê de cih digire.

Giyan (Soul): Çavkaniya hêvî, berxwedan û nûşiyan û hişmendiyê ye. Giyan ji bo kurdan weke çirûska ronahiyê ye ku di tarîtiya derûnî de dibiriqe. Her birîn, her êş di nav xwe de potansiyela gihiştina azadiyê vedişêre.

Bindestî (Oppression): Modeleke derûnî û civakî ya kûr ku ne tenê bi êrîşên fizîkî, lêbelê bi talankirina derûnî, zimanî û kulturî pêk tê. Bandoreke kûr li ser hişmendî, ramanên giştî û têgihiştina xwebûnê dike.

Hişmend (Conscious): Hişê ve, bi asta hişyarî û têgihiştinê ve girêdayî. Ji bo kurdan, hişmendî weke amûrekî berxwedan û nûşiyanê tê pênasekirin ku mirov ji rewşa bindestiyê derxîne.

Derhişî (Unconscious): Beşê hiş ê veşartî ku bîranînên trawmayî, êş û birînên dîrokî tê de tên parastin. Ev beş bandoreke kûr li ser ramanên giştî û tevgerên mirov dike.

Venasîna Germ (Hot Cognition): Hişmendiyeke bi hestan tijî ku ji bo kurdan roleke girîng digire. Hest ne tenê weke hêstekê, lê weke çavkaniyeke berxwedan û nûşiyanê tê dîtin.

Pergala Berevaniyê (Defense Mechanism): Mekanîzmayên derûnî yên ku mirov di nav xwe de li dijî talankirina derûnî û kulturî diparêze. Ev mekanîzma bi ziman, kultur û hişmendiyê pêk tê.

Trawma (Trauma): Birînên derûnî yên kûr ku di nav bîra derhişî de tên qeydkirin û bandora xwe li ser nifşên cuda dike. Ji bo kurdan, trawma weke bîranîneke dîrokî ya êşê tê pênasekirin.

Xwebûn (Self): Nasnameyeke kûr û şanaz ku di nav çarçoveya azadî, kultur û zimanê dayikê de pêk tê. Vegerandina xwebûnê armanceke sereke ya derûnî û giyanî ye.

Hebûn (Existence): Têgîneke kûr ku ne tenê bi jiyanê, lêbelê bi azadî, kultur û hişmendiyê ve girêdayî ye. Ji bo kurdan, hebûn weke berxwedan û nûşiyaneke berdewam tê dîtin.

Giyan, soul

Derûn, psychology

Hişmend, conscious

Derhişî, unconscious

Derûnkol, psychoanalyst

Bedderûn, bad psychology

Hest, emotion

Hevdilî, empathy

Venasîn, cognitive

Venasîna germ, hot cognition

Venasîna sar, cold cognition

Brahîmê Alûcî-brahimaluci.blogspot.com