ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Berhevkirina çîrokên kurdî karekî pîroz û girîng e ku divê bi hestekî çandî, hûr û kûr were kirin. Ev kar ne tenê komkirina çîrokan e, lê belê parastin û zindîhişdana bîr û baweriyên kevin ên gelêrî ye.
Divê mirov dest pê bike bi guhdarîkirina kesên kevnsar, ew kal û pîrên ku çîrok wek mîrateyekê ji nifşekî bo nifşekî din dişîrove. Gava ku mirov li cem wan rûdinine, divê guhdariya wan bike ne bi gotinên qut û kurt, lê bi dilekî vekirî û bi hesteke kûr. Çîrok tenê gotin û peyv nînin, ew jîyana miletekî, ruhê wî, dîrok û çanda wî ne.
Mirov dikare van çîrokan bi awayên cuda berhev bike. Yek ji wan jî nivîsîn û qeydkirina wan e. Lê ev qeydkirin divê ne bi awayekî zilamê polîsê be, bi awayekî zindî û bi hestê hunerî be. Mirov dikare dengê wan qeyd bike, wan wek fîlmekî biçîrîne, an jî bi nivîsê wan tomar bike. Girîng ew e ku ruh û naverok wan bê parastin.
Her wiha divê mirov li gelek cihan bigere. Ne tenê li gundên xwe, lê li herêmên cur bi cur ên Kurdistanê. Her herêm, her eşîr û her malbat dikare çîrokeke cuda hilgire. Ev cihêrengî û cuda bûn dewlemendiya çîrokên me nîşan dide.
Mirov divê bi kesên çîrokbêj re têkilî deyne, wan nas bike, di nav jiyana wan de cih bigire. Ev yek dê bibe sedemê ku çîrok bi awayekî esîl û resen were gotin. Çimkî çîrok tenê gotin nînin, ew jîyan in, ew bîranîn in, ew dilên miletekî ne.
Di encamê de, berhevkirina çîrokên kurdî karekî pîroz e ku divê bi hestekî bilind, bi zanebûn û bi hurmeteke kûr were kirin. Ev kar ne tenê komkirina çîrokan e, lê parastin û zindîhişdana çanda me ye.
Kijan beşê çîrokan hene?
Di folklora kurdî de çîrokên cuda cuda hene. Ev beşên sereke yên çîrokan bi vî awayî ne:
1. Çîrokên Gelêrî
– Çîrokên ku ji devê gel tên
– Bi zmanekî sade û xwezayî tên gotin
– Bûyerên rojane û têgihîştinî di nav de hene
2. Çîrokên Cîhanî
– Çîrokên ku li hemû cîhanê belav in
– Ji kultur û zimanên cuda hatine wergerandin
– Têmayên giştî yên mirovatiyê têde hene
3. Çîrokên Pêrîyan
– Çîrokên xeyalî û îstîsnayî
– Bi keşîfên sêhrî û ecêb têne nasîn
– Mirovên efsûnî û candarên cuda têde hene
4. Çîrokên Dînî û Olî
– Li ser bingeha baweriyê ava bûne
– Têgihîştinên olî û exlaqî têde hene
– Pend û îbret ji wan tên wergirtin
5. Çîrokên Dîrokî
– Li ser bûyerên rastî yên dîrokî
– Qehreman û kesayetiyên dîrokî têde hene
– Bîranînên kolektîf ên civakê têde xuya dibin
6. Çîrokên Eşîrî û Herêmî
– Taybetmendiyên herêmekê ya taybet
– Çanda lokal û mahallî têde xuya dibe
– Êş û hêviyên herêmekê têde hene
Ji bo berhevkirinê ez li ser kijan hûrgilîyan bisekinim?
Ji bo berhevkirina çîrokan, divê hûn van hûrgilîyan bi awayekî zêde girîng bigirin:
1. Çavkaniya Çîrokê
– Navê kesê çîrokbêj
– Temenê wî/wê
– Herêm û gundê wan
– Eslê wan
– Zimanê wan ê dayikê
2. Konteksta Çîrokê
– Dema çîrokê (çi dem, çi sal)
– Cihê çîrokê
– Sedem û bingeha çîrokê
– Rewşa civakî ya wê demê
– Mercên derûnî û civakî
3. Taybetmendiyên Zimanî
– Devoka çîrokê
– Peyv û gotinên kevn
– Hevoksazî û rêzimanê taybet
– Têgeh û çarçoveya zimanî
– Gotinên pêşiyan di nav çîrokê de
4. Naverok û Cure
– Cure û naveroka çîrokê
– Mijarên sereke
– Qehremanên çîrokê
– Encam û mesaja çîrokê
– Tema bingehîn
5. Rengê Çîrokê
– Çawa tê gotin
– Awayê vegotinê
– Dengê çîrokbêj
– Hêza gotinê
– Civaknasiya vegotinê
6. Qeyd û Tomar
– Dîqet bi qeydkirinê
– Algoritma tomar û arşîvê
– Parastin û kategorîkirina çîrokan
– Formên qeydkirinê
– Platform û metodên modern
Çandname
