ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Rola zimanê Kurdî (Kurmancî/Zazakî) di muzîkê de yek ji mijarên herî girîng û kûr ên çanda Kurdî ye. Muzîka Kurdî ne tenê hunerek e, lê bi awayekî sereke amûrekî têkoşîn, parastin û nasnameyê ye, bi taybetî di bin şert û mercên dîrokî yên qedexekirin û asîmîlasyonê de.
1. Parastina ziman û nasnameyê bi muzîkê
Ji ber ku zimanê Kurdî di gelek deveran de (bi taybetî li Bakur û Rojhilatê Kurdistanê) qedexe bû an jî sînordar bû, muzîk bû kanalek sereke ya parastina ziman.
- Dengbêjî (stranbêjiya kevnar a Kurdî) wekî “pirtûkxaneya devkî” ya gelê Kurd tê dîtin. Dengbêj bi stranan dîrok, efsane, evîn, êş û berxwedanê digihînin nifşên nû – hemû bi Kurdî (Kurmancî/Zazakî). Ev stran bê nivîs û pirtûkê zimanê diparêzin û belav dikin.
- Di salên 20emîn de, dema ku Kurdî li dibistan û medyayê qedexe bû, kaset û stranên Kurdî (mînak yên Şivan Perwer, Mihemed Şêxo, Eyşe Şan) bi awayekî veşartî dihatin guhdarîkirin û belavkirin. Ev yek zimanê di nav malbat û civakê de zindî hişt.
2. Muzîk wekî têkoşîna li dijî asîmîlasyonê
- Gelek stranên Kurdî rasterast an bi awayekî sembolîk li ser zimanê Kurdî, azadî û nasnameyê ne. Mînak stranên wekî “Zimanê Kurdî” (ji hêla hunermendên wekî Ruken, Mizgîn Kılıç ve) rasterast zimanê pîroz dikin û bang li parastinê dikin.
- Di dîrokê de, muzîka Kurdî gelek caran hate qedexekirin (mînak li Tirkiyeyê di salên 1980-1990an de), lê ev qedexe bû sedem ku muzîk bêtir bi hêz bibe. Hunermendên mîna Şivan Perwer di sirgûniyê de bi stranên xwe ziman û hişmendiya neteweyî geş kirin.
- Muzîka nûjen (granî, stranên pop û rockê yên Kurdî) jî zimanê di nav ciwanan de populer dike û wê ji asîmîlasyonê diparêze.
3. Rola muzîkê di perwerde û belavkirina ziman de
- Gelek projeyên nûjen muzîkê bi perwerdeya zimanê Kurdî ve girê didin. Mînak:
- Akademiya MA Muzîk û komeleyên zarokan bi rêya onlînê dersên ziman û muzîkê didin.
- Di çalakiyên wekî “Rojên Ma Muzîkê” de zarok bi Kurdî stranan dibêjin da ku zimanê dayikê fêr bibin.
- Muzîk di mîhrîcan û panelan de jî tê bikaranîn ji bo nîqaşkirina rewşa ziman (mînak di Mîhrîcana Muzîkê ya Wanê de mijarên wekî “muzîk azad dike, aştî mezin dibe” têne gotûbêjkirin).
4. Mînakên girîng ên hunermend û stranên têkildar
- Eyşe Şan: Yek ji şahbanûyên muzîka Kurdî, stranên wê yên kevnar zimanê diparêzin.
- Mihemed Şêxo û Brahîm Şêxo: Rola wan di pêşxistina stranbêjiyê û parastina ziman de mezin e.
- Stranên nûjen wekî “Zimanê Kurdî” rasterast li ser bedewî û girîngiya zimanê dibêjin.
Bi kurtî, zimanê Kurdî di muzîkê de ne tenê peyv in, lê ruh û berxwedana gel e. Muzîkê ziman zindî hişt, li hember qedexeyan rawestand û îro jî di nav ciwanan de wê dike amûrekî nûjen ji bo nasname û têkoşînê.
Cemîle Ercan
