Hewayê qirêj li ser çerm çi bandorîyan dike?

Hewayê qirêj, ku di nav xwe de gelek madeyên zirardar ên wekî parçeçikên tozê, gazên jehrdar, hîdrokarbonên aromatik û metalên giran dihewîne, bandorek kûr û pir alî li ser tenduristiya çermê me dike. Çermê me, ku wekî astengiyek xwezayî di navbera laş û cîhana derve de kar dike, yekemîn xeta parastinê ye li hember van qirêjan, lê ev qirêj bi awayekî hêdî hêdî lê domdar çermê me lawaz dike, xera dike û dibe sedema nexweşiyên cûrbecûr. Di jiyana rojane de, çi li bajarên mezin ên tijî trafîkê, çi li deverên pîşesaziyê, em bi van madeyên qirêj re rû bi rû dimînin, û bandora wan li ser çerm ne tenê estetîkî ye, lê di heman demê de tenduristiya giştî ya çermê me jî dixe metirsiyê. Ji pîrbûna pêşwext bigire heta nexweşiyên çermê yên iltîhabî, hewayê qirêj bi awayekî bêdeng lê bi bandor çermê me têk dide. Werin em hinekî kûrtir li ser vê yekê biaxivin û bi zimanekî sade û herikbar van bandoran vebêjin.

Yek ji bandorên herî mezin ên hewayê qirêj li ser çermê me stresê oksîdatîf e. Ev tê wateya ku madeyên jehrdar ên di hewayê de, wekî parçeçikên tozê yên piçûk (PM2.5 û PM10), ozona troposferîk, an jî hîdrokarbonên aromatik ên pirringî (PAH), di çermê me de radîkalên azad çêdikin. Ev radîkalên azad molekulên bêîstîqrar in ku hucreyên çermê me, bi taybetî kolajen û elastînê, ku çermê me ciwan û hişk dihêlin, ziyan didin. Dema ku ev ziyan çêdibe, çermê me dest bi windakirina şiyana xwe ya parastinê dike. Mînakî, parçeçikên PM2.5, ku pir piçûk in û dikarin di nav porên çerm de biçin, dibe sedema iltîhabê, yanî enflasyonê. Ev iltîhab çerm sor dike, zuha dike, û carinan jî dibe sedema acizbûnên wekî qiş û xurîn. Di heman demê de, ev qirêj astengiya xwezayî ya çermê me, ku ji proteînên wekî filaggrîn û loricrîn pêk tê, lawaz dike. Ev astengî wekî dîwarek e ku çermê me ji hêmanên derve diparêze, lê dema ku ew têk diçe, çermê me hêsantir li hember alerjiyan, enfeksiyonan û bandorên neyînî yên din dibe. Lêkolînên zanistî, bi taybetî yên li bajarên wekî Şanghay û Mexico City, destnîşan dikin ku mirovên di nav hewaya qirêj de dijîn, bi rêjeyek zêde bi van pirsgirêkên çermê re rû bi rû dimînin.

Yek ji encamên herî diyar ên hewayê qirêj li ser çerm pîrbûna pêşwext e. Ev tê wateya ku çermê me berî wextê xwe qermiçî dibe, lekeyên reş an qehweyî çêdibin, û elastîkbûna xwe winda dike. Qirêjên di hewayê de, bi taybetî dema ku bi tîrêjên ultraviyole (UV) yên rojê re têkel dibin, ziyanê didin kolajenê, ku ew maddeya ku çermê me hişk û nerm dihêle. Mînakî, di lêkolînan de hatiye dîtin ku kesên li bajarên qirêj ên wekî Pekîn an Delhi dijîn, li ser rûyê wan lekeyên pigmentasyonê zêdetir in, bi taybetî li ser eniyê, çîp û destan. Ev leke ji ber zêdebûna melamînê, ku çermê me ji bo parastina xwe hilberîne, çêdibin. Di heman demê de, qirêjên wekî ozona troposferîk vîtamînên girîng ên çermê, wekî vîtamîna E û C, kêm dikin, ku ev vîtamîn ji bo tenduristî û ciwaniya çermê me pir girîng in. Ev yek çermê me bêparê ronahî û bêjîyan dihêle, û di encamê de çermê me zûtir pîr xuya dike. Lêkolîneke li ser jinên li bajarên qirêj destnîşan kir ku îhtîmala çêbûna qermiçokan li ser çermê wan bi qasî %20 zêde dibe dema ku ew bi PM2.5 an gazên jehrdar re rû bi rû dimînin.

Bandorek din a girîng a hewayê qirêj nexweşiyên çermê yên iltîhabî ye, wekî ekzema (dermatîta atopîk) û psorîazis. Van nexweşiyan, ku bi sorbûn, xurîn û carinan jî qelişîna çermê xwe diyar dikin, di nav kesên ku li deverên qirêj dijîn de zêdetir in. Qirêjên di hewayê de, bi taybetî parçeçikên tozê û metalên giran ên wekî nîkel û arsenîk, çermê me hêrs dikin û dibe sedema reaksiyonên alerjîk. Mînakî, dema ku ev parçeçik di nav porên çerm de kom dibin, ew dikarin porên çermê qirêj bikin, ku ev jî dibe sedema pizrikan (akne). Ev pirsgirêk bi taybetî li ciwanan û kesên xwedî çermê rûnî zêdetir xuya dike, ji ber ku qirêj bi rûnê çermê re têkel dibe û poran girtî dihêle. Di heman demê de, qirêjên kîmyewî yên wekî dîoksîdên nîtrojenê (NO2) dikarin di çerm de reaksiyonên kîmyewî çêbikin, ku ev jî dibe sedema zêdebûna iltîhabê û xirabbûna rewşa nexweşiyên wekî ekzema.

Wekî din, hewayê qirêj dikare bandorê li mîkrobiyoma çermê me jî bike, ku ew civaka bakterî û mîkroorganîzmayên ku li ser çermê me dijîn û wî diparêzin e. Ev mîkrobiyom ji bo tenduristiya çermê me pir girîng e, ji ber ku ew çermê me ji enfeksiyonan diparêze û hevsengiya wî ya xwezayî diparêze. Lê qirêjên di hewayê de, bi taybetî parçeçikên tozê û kîmyewiyên jehrdar, dikarin vê hevsengiyê têk bidin, ku ev jî dibe sedema zêdebûna bakteriyên zirardar û kêmkirina bakteriyên sûdmend. Ev têkçûn dikare bibe sedema pirsgirêkên wekî pizrik, ekzema an jî enfeksiyonên çermê yên din.

Ji bo ku em çermê xwe ji van bandorên neyînî biparêzin, girîng e ku em hin tedbîran bigirin. Paqijkirina çermê bi rêkûpêk, bi taybetî piştî derketina derve, dikare alîkar be ku qirêjên li ser çermê kom bûyî werin rakirin. Bikaranîna kremanên şilkirî yên ku vîtamînên antîoksîdan ên wekî vîtamîna C û E dihewîne, dikare çermê me li hember stresê oksîdatîf bihêztir bike. Di heman demê de, karanîna kremanên tavê yên bi SPF-ya bilind dikare çermê me ji bandorên hevbeş ên tîrêjên UV û qirêjên hewayê biparêze. Xwarina tendurist, ku tê de gelek fêkî û sebzeyên dewlemend bi antîoksîdanan hene, jî dikare alîkariyê bike ku çermê me ji hundir ve bihêztir bibe.