“Silametiya milet di merîfetê de ye û kilîta merîfetê jî ziman e”
— Smaîl Heqî
Destpêk
Zimanên mirov di nav civakê de ne tenê amûrên ragihandinê ne, lê di heman demê de teşenasiya civakî, siyasî û çandî ya gelan jî nîşan didin. Zimannasiya civakî ya nûjen bi hokerên derveyî û hêmanên navekî re mijûl dibe ku ew bandora xwe li ser geşedan û domdariya zimanî dikin. Di vê nivîsê de, em ê li ser prensîbên bingehîn ên plandanîna zimanî (Ergün, Zülküf, 2025), yekxistin û siyaseta zimanî bisekinin.
Civaka zimanî weke bingeha hemû çalakiyên zimanî tê hesibandin. Bikaranîna zimanî ya bikarbêran di nav van civakan de, bi rêya plandanîna zimanî ya organîze, rê li ber yekgirtina û yekxistina zimanê zindî û serdest veke. Ev pêvajo bi baldarî li ser armancên zimanî bimeşe.
Zimanê kurdî ku ji aliyê zêdetir ji 40 milyon kesan ve tê axaftin, yek ji wan zimanên herî girîng ê Rojhilata Navîn e ku piştî sedsalan xebat û têkoşînê hêj jî li ser rêya standardkirin û pêşvebirina xwe ye. Di dema niha de, plandanîna zimanî ya kurdî weke mijarekî stratejîk a girîng di nav civata kurdî de cih girtiye û hewceyê nêrîneke zanistî û organîze heye.
Plandanîna zimanî, bi awayekî giştî, ew hewlên organîze ne ku ji bo guherandina bikaranîna zimanekî di nav civakê de tên kirin. Ji bo zimanê kurdî, ev pêvajo taybetmendiyên xwe yên cuda hene, ji ber ku ev ziman li ser çar welatan hatiye belavkirin û di dema niha de bi gelek şêwezaran û alfabeyan tê nivîsandin.
Doza Taybet a Zimanê Kurdî
Zimanê kurdî bi şêwazarên xwe yên sereke ku Kurmancî, Soranî, Hewramî û Zazakî ne belav e. Yekxistina zimanî, hem bi awayî nivîskî û hem jî bi devkî, berfireh hatiye nîqaşkirin, lêbelê hêj jî di nav zanayan û axêveran de konsensûsek tune ye. Ev yek, yek ji kêşeyên herî mezin ên li ber plandanîna zimanî ya kurdî ye.
Pirşêwazî û cudahiyên coxrafî weke astengeke mezin di pêşiya yekxistina zimanî de rawestiyane. Nebûna korpusan yek ji astengiyên sereke yên di pêşvebirina zimanê kurdî de ye. Ev rewş bandoreke neyînî li ser hemû karên pêşvebirina zimanî dike û hewceyên bi stratejiyên cuda yên çareseriyê heye.
Pêvajoya Yekxistin û Hûrgirtina Zimanî
Yekxistina zimanî heta radeyekê pêvajoyeke tevlihev û hevdudanî ye ku bi teşeyên têkel dest pê dike. Di vê pêvajoyê de, hûrgirikirin weke stratejiyeke bingehîn tê bikaranîn da ku zimanê hedef ji bo hemû qadên jiyanê amade bibe. Ev stratejî bi çaksazî û şayeskirin a organîze ya struktura zimanî dest pê dike.
Endazyariya zimanî weke disîplîneke nû di sedsala 20an de peyda bû. Ev disîplîn bi berawirdkirin, şîkirin, hilbijartina û vebijartin a elementên zimanî mijûl dibe. Armanca sereke ya endazyariya zimanî ew e ku zimanê hedef ji bo pêdiviyên nû yên civakî amade bike û pratîkî bike.
Dahênan û nûjenkirin du prensîbên girîng ên modernîzekirinê ne. Bi vê rêyê, zimanê kevn ji bo mercên modern ên jiyanê tê amadekirin. Petîkirina zimanî jî weke beşeke girîng ya vê pêvajoyê tê pejirandin. Petîkirina derveyî û petîkirina navekî du rêbazên cuda ne ku ji bo paqijkirina zimanê hedef tên bikaranîn.
Prensîbên Bingehîn ên Plandanîna Zimanî ya Kurdî
Plandanîna payeyê û plandanîna korpusê du beşên sereke yên plandanîna zimanî ne ku ji bo kurdî her du jî pir girîng in. Plandanîna payeyê bi paye ya civakî ya zimanê kurdî mijûl dibe, lêbelê plandanîna korpusê bi struktura navekî ya zimanî re eleqedar e.
Ji bo zimanê kurdî, plandanîna payeyê bi taybetî li gor welat û herêman cûda ye. Li gelek herêman, biryarên stratejîk yên hikûmetan li ser payeya zimanê kurdî li hemberî zimanên fermî û hewlên sîstematîk ên asîmîlekirina zimanî û çandî bandoreke mezin li ser plandanîna payeyê dike. Armancên zimanî di vê qadê de pejirandina fermî ya zimanê kurdî di qadên perwerdehî, ragehandin û rêvebirin de, parastin û pêşxistina bikaranîna kurdî di jiyana rojane de û guhertin a helwestên neyînî yên li hemberî zimanê kurdî vedihewîne.
Plandanîna korpusê ji bo kurdî pir girîng e û gelek qadên kar vedihewîne. Teşenasî, peyvsazî û hêsankirina şêweyî beşên girîng ên plandanîna korpusê ne. Hewlên yekem ên pêşkêşkirina pergala nivîsê ya standard ji bo zimanê kurdî di sala 1920an de dest pê kirin. Di sala 1932ê de pergala Latînî ya Celadet Elî Bedirxan hatî pêşkêşkirin. Lêbelê hêj jî di vê qadê de pirs û girêk hene ku hewceyê çareseriyê ne.
Plandanîna Payeyê û Korpusê
Teşenasî, peyvsazî û hêsankirina şêweyî beşên girîng ên plandanîna korpusê ne. Watenasiya civakî di nav van pêvajoyan de roleke bingehîn dilîze. Ev disîplîn bandora çanda civakî li ser wate û bikaranîna zimanî dihejîne. Di heman demê de, mejîşûştina siyasî dikare bandoreke neyînî li ser pêvajoya plandanîna zimanî bike.
Vejandina zimanî weke stratejiyeke taybet ji bo zimanên ku di xetereyê de ne tê bikaranîn. Ev stratejî bi rêgirtina siyasî û civakî dest pê dike û bi yekkirina hêzên civakî berdewam dike. Şoreşa zimanî carinan weke encameke sepandina vê stratejiyê tê dîtin.
Stratejiyên Nûjen ên Plandanîna Zimanî ya Kurdî
Endazyariya zimanî weke disîplîneke nû di sedsala 20an de peyda bû. Ev disîplîn bi berawirdkirin, şîkirin, hilbijartina û vebijartin a elementên zimanî mijûl dibe. Armanca sereke ya endazyariya zimanî ew e ku zimanê kurdî ji bo pêdiviyên nû yên civakî amade bike û pratîkî bike.
Dahênan û guncandin du prensîbên girîng ên nûjenkirinê ne ku ji bo zimanê kurdî pêwîst in. Bi vê rêyê, zimanê kurdî ji bo mercên modern ên jiyanê tê amadekirin. Petîkirina zimanî jî weke beşeke girîng ya vê pêvajoyê tê pejirandin. Petîkirina derveyî û petîkirina navekî du rêbazên cuda ne ku ji bo paqijkirina zimanê kurdî tên bikaranîn.
Hûrgirîkirin stratejiyeke bingehîn e da ku zimanê kurdî ji bo hemû qadên jiyanê amade bibe. Ev stratejî bi çaksazî û şayeskirin a organîze ya struktura zimanî dest pê dike. Civaka zimanî ya kurdî di nav van pêvajoyan de roleke bingehîn dilîze û hewceyê beşdariya çalak a hemû endamên civakê heye.
Vejandina zimanî weke stratejiyeke taybet ji bo zimanê kurdî ku di hin herêman de di xetereyê de ye tê bikaranîn. Ev stratejî bi rêgirtina siyasî û civakî dest pê dike û bi yekkirina hêzên civakî berdewam dike. Şoreşa zimanî carinan weke encameke sepandina vê stratejiyê tê dîtin.
Çareserî û Birêvebirin
Çareseriya zimanî û birêvebirina zimanî du prensîbên organîzasyonê ne ku ji bo domdariya û geşedan a zimanê hedef tên bikaranîn. Vekoler weke aktoran roleke girîng di sepandina siyaseta zimanî de dilîzin. Rêbazên biryarê bi nirxandin û kêşeya nirxî tên diyarkirin. Ev pêvajo pirî caran hevbeş e û hewceyê beşdariya hemû beşên civakê ye.
Watenasiya civakî di nav van pêvajoyan de roleke bingehîn dilîze. Ev disîplîn bandora çanda civakî li ser wate û bikaranîna zimanî dihejîne. Yekxistina zimanî heta radeyekê lêkdayî û hevdudanî ye ku bi teşeyên têkel dest pê dike. Di vê pêvajoyê de, hokerên derveyî û hêmanên navekî bandoreke mezin li ser geşedana zimanî dikin.
Encam
Plandanîna zimanî ya modern bi awayekî hevbeş li ser bingeha zanistî û civakî ava dibe. Zimanê zindî û serdest bi rêya stratejiyên organîze yên yekxistin û hûrgirîkirinê tê domkirin û pêşve dibe. Ev pêvajo ne tenê çaresereke teknîkî ye, lêbelê di heman demê de projeyeke civakî ye ku hewceyê piştgiriya civaka zimanî ye.
Zimannasiya civakî ya modern nîşan dide ku zimanê mirov bi çi awayî bi hokerên derveyî û navekî tê şekildayîn û çawa dikare bi rêya plandanîna zimanî ya organîze bê parastin û pêşve bibe. Ev zanist û teknîkên wê dê di çaxa paşerojê de jî weke amûrên girîng ên domdariya gelan û çandên cihê bên bikaranîn.
Plandanîna zimanî ya kurdî ya modern bi awayekî hevbeş li ser bingeha zanistî û civakî ava dibe. Zimanê kurdî weke zimanê zindî û serdest di nav civata kurdî de bi rêya stratejiyên organîze yên yekxistin û hûrgirîkirinê tê domkirin û pêşve dibe. Ev pêvajo ne tenê çaresereke teknîkî ye, lêbelê di heman demê de projeyeke civakî ye ku hewceyê piştgiriya civaka zimanî ye.
Mejîşûştina siyasî dikare bandoreke neyînî li ser pêvajoya plandanîna zimanî bike, lêbelê girîngiya li ser armancên zanistî û civakî dikare ev banador kêm bike. Zimannasiya civakî ya modern nîşan dide ku zimanê kurdî bi çi awayî bi hokerên derveyî û navekî tê şekildayîn û çawa dikare bi rêya plandanîna zimanî ya organîze bê parastin û pêşve bibe.
Zimanê bikar ji bo hemû qadên jiyanê bûna kurdî armanceke stratejîk e ku hewceyê hewlên domdar û organîze heye. Ev zanist û teknîkên wê dê di çaxa paşerojê de jî weke amûrên girîng ên domdariya gelan û çandên cihê bên bikaranîn. Pêvajoya yekgirtin û çêkirina zimanekî lêkdayî ji bo civata kurdî armanceke dirêj û stratejîk e ku hewceyê piştgiriya hemû beşên civakê heye.
Çavkanî:
Ergün, Zülküf (2025) Plandanîna Zimanê Kurdî Di Mînakên Korî Zanyarî Kurd û Enstîtuya Kurdî ya Parîsê da, Weşanên Nûbiharê, Stenbol
Nivîskar: Brahîmê Alûcî, Derûnnas, Mêrdîn
Termên sereke
Armancên zimanî (Linguistic aims) Armancên ku di plandanîna zimanî de tên diyarkirin. Ev armancan dikarin yekxistin, standardkirin an jî parastin û pêşvebirina zimanê hedef bin. Ev armancên stratejîk in ku ji bo domdariya û geşedana zimanê civakê tên danîn.
Berawirdkirin (Comparison)Rêbaza zanistî ya ku tê de du an jî zêdetir zimanên cûda an jî şêwezarên zimanekê bi hev re tên berawirdkirin. Ev rêbaz di Zimannasiya civakî de ji bo nasîna taybetiyên hevbeş (hevpar) û cûda yên zimanî tê bikaranîn.
Bêjeyî (Lexical)Bi ferheng û bêjeyan re eleqedar. Di plandanîna zimanî de, geşedana bêjeyî yek ji bingehên herî girîng ên hûrgilîkirinê ye. Ev term li ser dabeşkirina û zêdekirina bêjeyên zimanê hedef tê bikaranîn.
Bikarber (Functional)Bi erk û fonksiyon û bikaranîna zimanî re eleqedar. Zimanên bikarber ew ziman in ku di hemû qadên jiyanê de bi awayekî çalak (aktîf) tên bikaranîn û hemû pêdiviyên ragihandinê dabîn dikin.
Birêvebirina zimanî (Language management)Rêvebirina organîze ya bikaranîna zimanî di nav civakê de. Ev pêvajo stratejiyên pratîk ên ji bo sepandina siyaseta zimanî û çareserkirina kêşeyên zimanî vedihewîne.
Çaksazî (Reform)Guhertinên organîze yên ku li ser struktura zimanê hedef tên kirin. Ev çalakî dikare li ser nivîsê, telefûzê an jî rêzimana zimanî bê kirin da ku zimanê hedef ji bo mercên nû yên civakî bê amadekirin.
Çareseriya zimanî (Language treatment)Stratejiyên ku ji bo çareserkirina kêşeyên zimanî û parastin an jî vejandina zimanê hedef tên bikaranîn. Ev term bi awayekî pratîk li ser çalakiyên konkret ên ji bo baştirkirina rewşa zimanî tê bikaranîn.
Civaka zimanî (Speech community)Civakeke ku bi hevpar zimanekê bikar tîne û rêbaz û rêzikên bikaranîna wî zimanî parve dike. Vê civakê hem sînorên coxrafî û hem jî sînorên civakî hene ku bikaranîna zimanî ya wê diyar dike.
Dahênan (Innovation)Çêkirina elementên nû yên zimanî. Di plandanîna zimanî de, dahênan bi awayekî plansaz ji bo dabînkirina pêdiviyên nû yên civakî tê kirin. Ev pêvajo bêje, têgehên nû û strukturên zimanî dihewîne.
Domdariya zimanî (Language maintenance)Parastin û domandina bikaranîna zimanekê di nav civakê de. Ev stratejî bi awayekî taybetî ji bo zimanên kêm bikar tên an jî yên ku di xetereyê de ne tê bikaranîn.
Endazyariya zimanî (Language engineering)Disîplîneke zanistî ya ku bi teknîkên modern zimanên hedef bi awayekî organîze diguherîne û pêşve dibe. Ev disîplîn bi teknolojiya nû û rêbazên zanistî zimanê hedef ji bo mercên modern amade dike.
Hêman (Factor)Elementên ku bandoreke rasterast li ser pêşktin û guhertina zimanî dikin. Ev hêmanan dikarin civakî, siyasî, aborî an jî çandî bin û her yek bi awayekî cûda li ser rewşa zimanî bandor dike.
Guncandin (Adaptation)Guhertina zimanê hedef ji bo ku bi mercên nû yên civakî re li hev bike. Ev pêvajo bi awayekî xwezayî an jî plansaz dibe û zimanê hedef ji bo pêdiviyên modern amade dike.
Hevbeş (Shared)Taybetiya ku ji aliyê hemû endamên civaka zimanî ve tê parvekirî. Ev term li ser nirx, rêbaz û zanînên hevpar ên di bikaranîna zimanî de tê bikaranîn.
Hevdudanî (Interactive)Taybetiya ku tê de elementên cûda bi hev re bandorê dikin. Di Zimannasiya civakî ê de, ev term li ser bandora hevdû ya zimanan, şêwezaran an jî qadên cûda yên bikaranîna zimanî tê bikaranîn.
Hêsankirina şêwazî (Stylistic simplification) Hêsankirina awayên derbirînê di zimanê hedef de. Ev stratejî ji bo ku zimanê hedef ji bo bikaranîna giştî û fêrbûnê bibe hêsantir tê bikaranîn.
Hilçinîn (Sifting)Pêvajoya veqetandina elementên pêwîst ji yên pêwîst nîn. Di plandanîna zimanî de, ev pêvajo ji bo hilbijartina elementên herî guncan yên zimanî tê bikaranîn.
Hokerên hander (External factors)Elementên ku ji derveyî zimanê hedef têne û li ser wî bandor dikin. Ev hokeran dikarin zimanên din, teknolojî an jî guhertinên civakî bin ku zimanê hedef dibin sedema guhertinê.
Hûrgilîkirin (Elaboration)Geşedana û firehrkirina zimanê hedef ji bo ku hemû erk û fonksiyonên civakî bicîh bîne. Ev pêvajo zêdekirina bêjeyan, geşedana strukturên rêzimanî û amadebûna zimanî ji bo hemû qadên jiyanê dihewîne.
Kêşeya nirxî (The value problem)Kêşea ku tê de cudahiya di navbera nirxên cûda yên ku li ser zimanê hedef tên dayîn heye. Ev kêşe zêde caran di civakên pirzimanî de çêdibe û hewceyê çareseriyeke hevbeş e.
Kirdeyî (Practical)Taybetiya ku bi bikaranîna rojane û pratîk re eleqedar e. Zimanên kirdeyî ew ziman in ku di jiyana rojane de bi awayekî berbiçav tên bikaranîn û hemû pêdiviyên civakê dabîn dikin.
Lêkdayî (Integrated)Taybetiya ku tê de hemû beşên zimanê hedef bi awayekî ahengdar bi hev re dixebitin. Ev yek ji armancên sereke yên yekxistina zimanî ye.
Mejîşûştina siyasî (Political indoctrination)Bikaranîna zimanê hedef ji bo belav kirina ramanan û nirxên siyasî. Ev stratejî dikare bandoreke neyînî li ser pêvajoya plandanîna zimanî bike û heybena wê asteng bike.
Nirxandin (Evaluation) Pêvajoya helwestgirtinê li ser qalîte û serkeftina plandanîna zimanî. Ev pêvajo bi krîterên zanistî û civakî tê kirin û encamên plandanîna zimanî tê hejmarandin.
Nûjenkirin (Modernization)Guhertina zimanê hedef ji bo ku bi mercên modern ên jiyanê re li hev bike. Ev pêvajo zêdekirina teknolojiyê, zanistê û têgehên nû yên civakî dihewîne.
Paye (Status)Têgehê civakî ya zimanê hedef di nav civakê de. Payeya bilind a zimanekê nîşanê wê ye ku ew zimanê fermî, hînkarî an jî yê prestîjê ye.
Plandanîna korpusê (Corpus planning)Plandanîna ku li ser struktura navekî ya zimanê hedef tê kirin. Ev plandanîn ferheng, rêziman, telefûz û nivîsê dihewîne.
Plandanîna payeyê (Status planning)Plandanîna ku li ser payeya civakî ya zimanê hedef tê kirin. Ev plandanîn qadên bikaranîna zimanî û fonksiyonên wî yên fermî dihewîne.
Plandanîna zimanî (Language planning)Pêvajoya organîze ya ku tê de hewlên civakî yên ji bo guherandina bikaranîna zimanî tên kirin. Ev pêvajo hem plandanîna payeyê û hem jî plandanîna korpusê dihewîne.
Petîkirina derekî (External purification)Derxistina elementên ku ji zimanên biyanî hatine wergirtin ji zimanê hedef. Ev stratejî ji bo parastin û paqijkirina zimanê hedef ji bandorên derveyî tê bikaranîn.
Petîkirina navekî (Internal purification)Paqijkirina zimanê hedef ji elementên ku li gor standard an jî norma zimanê hedef ne rast in. Ev pêvajo di hundurê zimanê hedef de tê kirin.
Petîkirina zimanî (Language purification)Stratejiya ku tê de hewl tê dan zimanê hedef ji elementên “biyayî” an jî “xelet” paqij bike. Ev stratejî dikare hem derekî û hem jî navekî be.
Ragihandin (Communication)Pêvajoya veguhastina agahî di navbera takekesên ku bi zimanê hedef diaxivin de. Ev erk û fonksiyona sereke ya hemû zimanan e û armanca bingehîn a plandanîna zimanî ye.
Rêbazên biryarê (Decision procedures)Rêbazên ku tê de biryarên li ser zimanê hedef tên dayîn. Ev rêbazan dikarin fermî an jî ne-fermî bin û bi beşdariya civakê an jî bi biryarên dezgehên fermî bên kirin.
Rêpêdayî (Tolerance)Helwesta erênî li hemberî zimanên din an jî şêwezarên cûda. Rêpêdayî yek ji mercên sereke yên geşedana zimanên kêmtir bikar tên e.
Siyaseta zimanî (Language policy)Biryarên fermî yên ku ji aliyê dezgehên dewletê ve li ser bikaranîna zimanî tên dayîn. Ev siyaset qadên perwerdehî, hikûmet, medya û jiyana giştî dihewîne.
Şayesandin (Description)Danasîna zanistî ya taybetiyên zimanê hedef. Ev pêvajo bingeha hemû karên din ên li ser zimanê hedef e û pêşî li hemû çalakiyên plandanînê digire.
Şîkirin (Analysis)Şîkirina kûr ya taybetiyên zimanê hedef. Ev pêvajo bi rêbazên zanistî tê kirin û ji bo têgihiştina struktura zimanî pêwîst e.
Şoreşa zimanî (Language revolution)Guherina zû û berfireh a bikaranîna zimanî di civakê de. Ev pêvajo dikare bi rêya siyaseta zimanî an jî bi guherinên civakî yên mezin çêbibe.
Teşenasî (Morphology)Beşa rêzimanê ku bi avahiya bêjeyan mijûl dibe. Di plandanîna zimanî de, teşenasî ji bo çêkirina bêjeyên nû û standardkirina avahiya bêjeyan pêwîst e.
Teşeyên têkel (Hybrid forms)Formên zimanî yên ku ji du an jî zêdetir elementên cûda yên zimanî pêk hatine. Ev teşe zêde caran di civakên pirzimanî de çêdibin û di pêvajoya yekxistinê de roleke girîng dilîzin.
Vebijartin (Winnowing)Pêvajoya hilbijartina elementên herî guncan ji nav gelek alternatîfan. Di plandanîna zimanî de, ev pêvajo ji bo hilbijartina standardên herî baş tê bikaranîn.
Vejandina zimanî (Language revival)Hewlên ji bo vegeriandina zimanekê ya ku mirinin an jî qels bûye. Ev stratejî bi awayekî taybetî ji bo zimanên neteweyî yên ku ji aliyê zimanan zal ve hatine cihêkirin tê bikaranîn.
Watenasiya civakî (Sociosemnatics)Disîplîna ku bandora çanda civakî li ser wate û bikaranîna zimanî dixebite. Ev disîplîn têkiliya di navbera struktura civakî û watedariya zimanî de dihejîne.
Yekkirina (Unification)Pêvajoya yekbûna elementên cûda yên zimanî. Di plandanîna zimanî de, ev pêvajo ji bo çêkirina yekbûna zimanî di nav civaka zimanî de tê bikaranîn.
Yekkirin (Unification)Forma din a heman pêvajoyê. Ev term jî li ser yekbûna elementên zimanî û çêkirina yekitiya civakî li ser bingeha zimanî tê bikaranîn.
Yekxistin (Standardization)Pêvajoya çêkirina standardekê ji bo zimanê hedef. Ev pêvajo hilbijartina formeke standard, belav kirin û pejirandina wê ji aliyê civaka zimanî ve dihewîne.
Zal (Dominant)Taybetiya zimanekê ya ku bandora wî li ser zimanên din zêde ye. Zimanê zal bi gelemperî zimanê ku di dezgehên fermî, perwerdehî û medyayê de tê bikaranîn e.
Zimanê zal û serdest (Dominant language)Zimanê ku di civakekê de pozîsyona herî bilind heye û li ser zimanên din bandoreke zêde dike. Ev zimanên bi gelemperî yên dewletê, perwerdehî û aboriyê ne.
Zûrbûn (Focus)Girêdana balkê li ser mijarekê. Di plandanîna zimanî de, zûrbûn li ser armancên taybetî yên plandanînê tê kirin da ku encamên herî baş werin bidestxistin.
