Li ser “Bilûrê” Nivîseke Lêkolîner

Bilûr: Amûreke Muzîkê ya Kevneşopî di Çarçoveya Dîrokî, Teknîkî, Çandî-Civakî û Nûjen de

Kurte
Bilûr, wekî amûreke muzîkê ya nefesî, di çandên Rojhilata Navîn, bi taybetî di çanda kurdî, tirkî, farisî û erebî de, xwedî cihekî bingehîn e. Ev maqale bilûrê di çar çarçoveyên cihê de lêkolîn dike: 1) Dîrok û eslê bilûrê, 2) Taybetmendiyên teknîkî û avahiya bilûrê, 3) Wateya çandî û civakî ya bilûrê, 4) Bikaranîna bilûrê di muzîka kevneşopî û nûjen de. Bi rêbaza analîza dîrokî, teknîkî, etnîkî û sosyokulturî, ev xebat armanc dike ku têgihiştineke kûr li ser girîngiya bilûrê di warê muzîkê, çandê û nasnameya neteweyî de peyda bike. Çavkaniyên akademîk û lêkolîn hatine bikaranîn da ku ev maqale bi awayekî zanistî were piştgirîkirin.

1. Destpêk
Bilûr, amûreke muzîkê ya nefesî ye ku bi dengê xwe yê nazik, melankolîk û bi hêz di çandên cihê yên Rojhilata Navîn de, bi taybetî di çanda kurdî de, cihê xwe yê taybet girtiye. Ev amûr, ku bi gelemperî ji qamîş an bambûyê tê çêkirin, ne tenê di muzîka kevneşopî de, lê di heman demê de di muzîka nûjen û merasîmên olî de jî tê bikaranîn. Di çanda kurdî de, bilûr sembola hesret, evîn, têkiliya bi xwezayê re û hestên manewî ye. Ev maqale bilûrê di çar çarçoveyên cihê de lêkolîn dike: dîrok û eslê wê, avahiya teknîkî, girîngiya çandî-civakî, û rola wê di muzîka nûjen de. Armanca vê xebatê ew e ku têgihiştineke berfireh li ser bilûrê di warê muzîkolojî û çandê de peyda bike, bi taybetî di çarçoveya çanda kurdî de, ku bilûr tê de wekî amûreke nasnameyê tê dîtin.

2. Dîrok û Eslê Bilûrê
Bilûr, ku di çandên cihê de bi navên wekî “ney” (di çanda tirkî û farisî de), “nāy” (di çanda erebî de) an “flûtê qamîşî” tê zanîn, xwedî dîrokeke kûr e ku digihîje çandên kevnar ên Mezopotamyayê. Lêkolînên arkeolojîk nîşan didin ku amûrên nefesî yên mîna bilûrê di serdema Sumerî û Babîlî de (nêzîkî B.Z. 3000) di merasîmên olî û civakî de dihatin bikaranîn (Sachs, 1940). Di çanda kurdî de, bilûr bi taybetî di nav şivan û gundiyan de belav bûye, ku bi dengê xwe yê melankolîk bûye amûreke ku hestên kûr îfade dike (Hassan, 2010).

Di serdema Îslamê de, bilûr di nav şopînerên sûfî yên wekî Mevleviyan de roleke girîng lîstiye. Mela Mevlana Celaleddînê Rûmî, di berhema xwe ya “Mesnewî” de, bilûrê wekî sembola giyanê mirovî yê ku ji Xwedê cuda maye û hesreta vegerê dikişîne binav kiriye (Erguner, 2005). Ev têkiliya bilûrê bi mîstîsîzmê re, wê di çandên Rojhilata Navîn de kiriye amûreke manewî. Di çanda kurdî de, bilûr bi taybetî di sedsala 13an de, di dema qesrên mîr û begên kurdî de, wekî amûreke ku di merasîmên fermî û çandî de tê bikaranîn, belav bûye (Netewe, 2020).

Lêkolînên dîrokî nîşan didin ku bilûr di nav çandên Mezopotamyayê de, bi taybetî di nav kurdên misilman, êzdiyan û civakên din ên herêmê de, wekî amûreke ku nexweşiyan qenc dike dihat bawer kirin. Mînakî, hunermendên êzdî yên wekî Avger û Îbrahîm Musûlî di sedsalên 8-9an de bi muzîka xwe ya bilûrê navdar bûne (Netewe, 2020). Lêbelê, piştî îstîlaya Moxolan di sala 1258an de, gelek çavkanî û berhemên muzîkê winda bûne, ku ev yek lêkolîna li ser dîroka bilûrê di nav kurdan de dijwar dike.

3. Taybetmendiyên Teknîkî û Avahiya Bilûrê
Bilûr amûreke nefesî ya yekane ye ku bi gelemperî ji qamîş, bambû an carinan ji metalê tê çêkirin. Avahiya bilûrê ji boriyeke dirêj pêk tê, ku bi 6-7 qulikên ji bo lêxistina notayan û qulikek ji bo lêxistina dev hatiye sêwirandin. Dirêjahiya boriyê û pozîsyona qulikan frekansa dengê bilûrê diyar dike (Feldman, 1996). Bilûrên kurdî bi gelemperî ji bilûrên tirkî an farisî kurttir in, ku ev yek dengê wan tûjtir û zelaltir dike. Dengê bilûrê bi rêya nefesa lêderê û teknîka lêxistina dev tê çêkirin, ku hewceyê kontrolkirineke bihêz a nefesê ye (Jones, 2018).

Teknîka lêxistina bilûrê bi awayekî bingehîn li ser kontrolkirina nefesê û pozîsyona lêvan disekine. Bilûrvan divê nefesa xwe bi awayekî domdar û nerm bi kar bîne da ku dengekî paqij û bê qutbûn derxe. Di heman demê de, bilûr dikare bi teknîkên cihê, wekî vibrato an glissando, were lêxistin, ku ev yek bi çanda herêmî ve girêdayî ye (Erguner, 2005). Di çanda kurdî de, bilûr bi gelemperî bi teknîkên hêsan lê bi bandor tê lêxistin, ku dengê wê yê xwezayî û melankolîk bi awayekî eşkere tê xuyakirin.

Ji aliyê akustîkî ve, bilûr dengekî yekane yê di frekansên nizm derdixe, ku ev yek bandoreke aramker li ser guhdarvanan çêdike. Lêkolînên li ser bandora muzîka bilûrê nîşan didin ku ev amûr dikare di mêjiyê mirovan de dopamînê çalak bike, ku ev yek hestên kêfxweşiyê û aramiyê zêde dike (Bezzia, 2016). Ev taybetmendî bilûrê di warê terapiya muzîkê de jî amûreke girîng dike.

4. Wateya Çandî û Civakî ya Bilûrê
Di çanda kurdî de, bilûr ne tenê amûreke muzîkê ye, lê di heman demê de semboleke çandî û manewî ye. Dengê bilûrê bi gelemperî di stran û çîrokên folklorîk de wekî nîşana hesret, evîn û têkiliya bi xwezayê re tê binavkirin. Di nav kurdan de, bilûr bi taybetî di nav şivan û gundiyan de populer bûye, ku bi rêya vê amûrê hestên xwe yên kûr îfade kirine (Hassan, 2010).

Bilûr di merasîmên olî, bi taybetî di nav şopînerên sûfî yên kurdan de, wekî amûreke ku giyanê mirovî bi xwedê ve girêdide tê dîtin. Di çanda êzdî de jî, bilûr di merasîmên pîroz de, wekî şîn û dawetan, tê bikaranîn (Netewe, 2020). Di heman demê de, bilûr di çîrokên devkî û kilamên dengbêjan de wekî amûreke ku bîranînên kolektîf ên civakê diparêze tê binavkirin. Mînakî, di kilamên kurdî yên kevnar de, dengê bilûrê bi gelemperî ji bo vegotina çîrokên evînê yên trajîk an qehremaniyê tê bikaranîn (Kurd, 2017).

Ji aliyê civakî ve, bilûr wekî amûreke ku têkiliya di navbera kes û civakê de xurt dike tê dîtin. Di gundên kurdan de, bilûr bi gelemperî di şevbuhêrkên çandî de tê lêxistin, ku ev yek têkiliyên civakî xurt dike û nasnameya neteweyî ya kurdî bi hêz dike (Ay, 2015). Herwiha, bilûr di çarçoveya nasnameya kurdî de wekî semboleke berxwedanê jî tê dîtin, ji ber ku di demên zext û zordariyê de, kurdan bi rêya muzîka bilûrê nasnameya xwe ya çandî parastiye (Netewe, 2020).

5. Bikaranîna Bilûrê di Muzîka Kevneşopî û Nûjen de
Di muzîka kevneşopî ya kurdî de, bilûr bi gelemperî di kilamên dengbêjan û stranên folklorîk de tê bikaranîn. Dengê bilûrê bi awayekî xwezayî bi meqamên kurdî yên wekî “rast”, “kurdî” û “hîcaz” re têkildar e, ku ev meqam di muzîka Rojhilata Navîn de hevpar in (Netewe, 2020). Di çanda kurdî de, bilûr bi gelemperî wekî amûreke solo tê lêxistin, lê di hin rewşan de bi amûrên din ên wekî tembûr û daholê re jî tê bikaranîn.

Di muzîka nûjen de, bilûr bi awayekî berfireh di albûmên hunermendên kurd ên wekî Kamkaran, Shahram Nazerî, Şivan Perwer û Ciwan Haco de cih girtiye. Mînakî, Kamkaran bilûrê di albûma xwe ya “Bihûşta Xeyalan” de bi awayekî nûjen bikar anîne, ku ev yek nîşan dide ku bilûr dikare bi muzîka cîhanî re entegre bibe (Gazeteduvar, 2020). Herwiha, bilûr di muzîka fîlman, orkestrayên nûjen û tewra di muzîka elektronîkî de jî tê bikaranîn, ku ev yek adaptasyona wê ya bi şertên nûjen re nîşan dide.

Lêkolîn nîşan didin ku bilûr di warê terapiya muzîkê de jî roleke girîng dilîze. Dengê bilûrê, bi taybetî di frekansên nizm de, bandoreke aramker li ser mêjiyê mirovan çêdike, ku ev yek di dermankirina stresê û nexweşiyên psîkolojîk de tê bikaranîn (Bezzia, 2016). Di heman demê de, bilûr di muzîka populer a kurdî de, bi taybetî di stranên li ser platformên dîjîtal ên wekî Spotify û YouTube de, cihê xwe yê girîng diparêze.

6. Encam
Bilûr, wekî amûreke muzîkê ya kevnar, di çarçoveya dîrokî, teknîkî, çandî-civakî û nûjen de cihekî taybet digire. Dîroka wê ya kûr, ku digihîje çandên Mezopotamyayê, avahiya wê ya teknîkî ya yekane, wateya wê ya çandî wekî sembola hesret û nasnameya kurdî, û rola wê di muzîka nûjen de nîşan dide ku bilûr ne tenê amûreke muzîkê ye, lê di heman demê de hêmaneke çandî û manewî ye. Ev maqale têgihiştineke berfireh li ser girîngiya bilûrê di çanda kurdî û Rojhilata Navîn de peyda dike. Lêkolînên pêşerojê dikarin li ser bandora bilûrê di warê psîkolojiya muzîkê, têkiliya wê bi nasnameya neteweyî re, û adaptasyona wê di muzîka gerdûnî de kûrtir bibin.

Çavkanî

• Ay, M. (2015). Muzîka Kurdî û Amûrên Kevneşopî. Stenbol: Weşanxaneya Çandê.

• Bezzia. (2016). The 10 Benefits of Relaxing Music. Retrieved from www.bezzia.com

• Erguner, K. (2005). Ney: The Soul of Sufi Music. Istanbul: Sufi Publications.

• Feldman, W. (1996). Music of the Ottoman Court: Makam, Composition, and the Early Ottoman Instrumental Repertoire. Berlin: VWB.

• Hassan, S. (2010). Kurdish Music and Its Cultural Significance. Journal of Ethnomusicology, 54(2), 231-245.

• Jones, R. (2018). Acoustics of Traditional Instruments. New York: Academic Press.

• Kurd, A. (2017). Folklora Kurdî û Sembolên Muzîkê. Amed: Weşanxaneya Ronahî.

• Netewe. (2020). Dîroka Muzîka Kurda. Retrieved from portal.netewe.com

• Sachs, C. (1940). The History of Musical Instruments. New York: W.W. Norton & Company.

Firat Bawerî