ÇandName Li pey şopa bav û kalan…
Di destên we de ferhengeke derûnnasiyê heye ku têgehên bingehîn û sereke yên qada derûnnasiyê bi zimanê kurdî, bi awayekî zelal û têgihîştî, pêşkêş dike. Ev berhem tenê gaveke destpêkê ye ji bo dewlemendkirina zimanê kurdî di warê zanistî de, bi taybetî di qada derûnnasiyê de ku yek ji zanistên herî giring ên sedsala 21em e. Armanca vê ferhengê ew e ku valahiya têgihîştî û termînolojîk a vê qadê di zimanê kurdî de kêm bike û bingehekê ji bo xebatên zanistî yên bi kurdî ava bike.
Derûnnasî (psychology) zanisteke berfireh e ku bi rêbazên zanistî hewl dide mirov, hişê wî/wê, tevger û reftarên wî/wê fêm bike. Ev zanist ne tenê bi lêkolîna hişê mirovî re sînordar e, lêbelê bi qadên weke tendirustiya derûnî, perwerdehî, civaknasî, bijîşkî û teknolojiyê re jî têkildar e. Di sedsala me de, derûnnasî bi awayekî berbiçav geş bûye û bûye amûreke bingehîn ji bo çareserkirina pirsgirêkên derûnî, baştirkirina kalîteya jiyanê û têgihiştina tevliheviyên reftarên mirovî.
Ji bo ku em karibin di zimanê kurdî de li ser vê zanista giring biaxivin, binivîsin û lêkolînan bikin, pêdivî bi termînolojiyeke rast, yekgirtî û li gorî rihê zimanê kurdî heye. Ev ferheng bi vê armancê hatiye amadekirin. Bi rêya vê berhemê, têgehên bingehîn ên derûnnasiyê, ji anksiyeteyê û bêpergaliyên derûnî (mental disorders) bigirin heta piştgiriya civakî (social support) û şêwazên cuda yên tedawiyê, bi zimanê kurdî û bi şîroveyên kurt û zelal hatine pêşkêşkirin. Her têgehek bi terma xwe ya îngilîzî (di nav kevanekan de) hatiye diyarkirin, da ku xwîner karibin têkiliyê di navbera zimanê kurdî û termînolojiya navneteweyî de çêbikin.
Giringiya derûnnasiyê di civaka nûjen de
Derûnnasî di jiyana rojane û civaka modern de roleke serekî dilîze. Ev zanist alîkariya me dike ku em xwe û kesên din baştir nas bikin, têkiliyên xwe bi awayekî saxlem rêve bibin û pirsgirêkên derûnî yên weke stres, depresyon an jî trawma bi rêbazên zanistî çareser bikin. Bi pêşketina teknolojiyê re, şêwazên nû yên lêkolînê û tedawiyê, weke terapiya serhêl (online therapy) û karanîna hişê çêkirî (artificial intelligence) di analîza reftarê de, derketine holê. Ev yek derfeta pisporên derûnnasiyê firehtir kiriye ku bi awayekî çalak û efektîv alîkariya kesên hewcedar bikin. Pisporên derûnnasiyê bi gelek qadên din re, weke bijîşkî, perwerdehî û pîşesaziyê, hevkariyê dikin da ku bandoreke erênî li ser jiyana mirovan bikin. Bo nimûne, di perwerdehiyê de, derûnnas alîkariya mamosteyan dikin ku şêwazên fêrbûna xwendekaran fêm bikin; di qada kar de, ew stratejiyên ji bo zêdekirina han û motîvasyon û berhemdariyê pêş dixin; û di tendirustiyê de, ew bi bijîşkan re ji bo dermankirina nexweşiyên derûnî û bedenî dixebitin.
Armanca ferhengê
Ev ferheng ji bo kesên ku di qada derûnnasiyê de xwedî eleqe ne an jî di vê qadê de dixebitin çavkaniyeke bingehîn e. Xwendekarên derûnnasiyê, mamoste, şêwirmendên civakî, pisporên tendirustiya derûnî û herkesê ku dixwaze têgehên derûnnasiyê bi zimanê kurdî fêm bike, dikarin ji vê berhemê sûdê wergirin. Herwiha, ev ferheng ji bo kesên ku dixwazin zimanê kurdî di warên zanistî de bikar bînin jî amûreke giring e.
Di vê berhemê de, hûn ê têgehên cihêreng ên derûnnasiyê bibînin ku ji têgihiştina bingehîn a hişê mirovî bigirin heta şaxên cuda yên derûnnasiyê, weke derûnnasiya klînîkî (clinical psychology), derûnnasiya civakî (social psychology) û derûnnasiya geşedanê (developmental psychology). Her têgeh bi awayekî hêsan û kurt hatiye şîrovekirin da ku hem ji bo pisporan û hem jî ji bo xwînerên asayî bikêr be.
Pêvajoya amadekirina ferhengê
Amadekirina vê ferhengê bi hewldaneke hevpar (kolektîf) a pisporên zimanê kurdî û derûnnasiyê hatiye kirin. Termên vê ferhengê bi giranî ji çavkaniyên weke Kovara Derûnnasiyê Psychology Kurdî û Ferhenga APA Dictionary of Psychology hatine wergirtin. Ji bo her têgehê, gelek guftûgo, lêkolîn û nirxandin hatine kirin da ku termên herî rast, têgihîştî û li gorî rih û giyanê zimanê kurdî werin hilbijartin. Di vê pêvajoyê de, bal kişandiye ser wê yekê ku term hem di zimanê kurdî de xwezayî bin û hem jî bi termînolojiya navneteweyî re lihevhatî bin.
Dema ku mirov li dîroka zimanên din dinêre, tê dîtin ku gelek ziman di destpêkê de di warê termînolojiya zanistî de rastî astengiyan hatine. Lêbelê, bi xebatên domdar û bi berhemên weke vê ferhengê, zimanê kurdî jî dikare bibe amûreke bihêz ji bo derbirîna raman û têgehên zanistî yên herî aloz û tevlihev. Ev ferheng ne tenê çavkaniyeke termînolojîk e, lêbelê di heman demê de nîşana potansiyela zimanê kurdî ye ji bo tevkariya di qada zanistî ya cihanî de.
Hêvî û pêşniyar
Hêviya min ew e ku ev ferheng bibe bingehek ji bo xebatên din ên di warê derûnnasiyê û zanistên têkildar de bi zimanê kurdî. Herwiha, ev berhem dikare rê li ber geşedana çanda zanistî ya kurdî veke û bibe alîkar ji bo avakirina siberojeke geştir di warê tendirustiya derûnî û lêkolînên zanistî de. Weke amadekarê vê ferhengê, ez bi dilgermî pêşwaziya pêşniyar, rexne û nerînên we dikim ji bo çêtirkirina naverokê û berfirehkirina vê xebatê di siberojê de. Bi vê ferhengê, em hêvî dikin ku têgihiştina we ya derbarê derûnnasiyê kûrtir bibe û zimanê kurdî di qada zanistî de cihê xwe yê heq û layîq bigire. Spasiya hemû kesên ku di amadekirina vê berhemê de ked û hewldan dane. Bi hêviya ku ev xebat bibe ronahiyek ji bo lêkolînên zanistî yên bi zimanê kurdî.
Bi rêz û silavên germ
Brahîmê Alûcî
Gundê Alûca, Omeriya, Mêrdîn
E-Çapa yekem – Gulana 2025an
brahimaluci@gmail.com
