Hevalekî min, dema ku perdeya salonê biçûk biçûk diheje, dest bi qîrîneke bilind dike, dilê wî weke ku ji cihê xwe derkeve lê dixe, xwîya sar ji enîyê diherike, dilerize; gava çûk ji normaliyê zêdetir diqîrin, ew xwe davêje binê maseyê. Ez jî nizanim çi bikim.
Yekî din jî, ji tirsa ku di binê saeta mezin de bimîne, nêzîkî avahiyên mezin jî nabe. Ez ditirsim rojekê ev hevalên min ne ji ber erdhejê, lê ji ber paranoya erdhejê tiştek dê bê serê wan, ne ji ber hilweşîna avahiyê, lê ji ber ku xwe ji pencereyê avêtine jiyana xwe winda bikin. Ew, tenê çend kes in ji nav wan kesên ku bi “seismophobia” ango fobiya erdhejê re rû bi rû ne, ku hejmara wan roj bi roj zêde dibe…
Ji bo amadebûna erdhejê em dikarin çi bikin?
Peyva “seismo” ya Yewnanî tê wateya erdhejê. “Seismophobia” ku em dikarin weke “fobiya erdhejê” wergerînin, berevajî gelek fobiyên din, ne tenê bi metirsiya ku kes bi xwe tê rû bi rû dimîne, lê bi senaryoyên felaketê yên ku malbat, derdor û hemû cîhanê di nav xwe de digirin, tê teşwîqkirin. Bi rastî ev celebek fobiya mirinê û windakirina kesên nêzîk e. Yanî em ne ji erdhejê bi xwe, lê ji encamên wê yên muhtemel, ji mirinê û ji îhtîmala windakirina kesên em jê hez dikin ditirsin. “Seismophobia” bi taybetî ji nediyariyê tê teşwîqkirin. Ji ber ku em nizanin erdhej kengî, li ku û bi çi hêzê çêdibe, encamên wê jî neçar in. Winda kirina her tiştî di çend çirkeyan de û nekarîna kontrolkirina wê, heke neyê çareserkirin, fobiyê her dem zindî dihêle… Ji ber ku ev kes dizanin ku bi rûniştina li maleke li dijî erdhejê xurt jî nikarin ji xeterê birevin, çimkî li kar, li dikanê an jî di rê de jî dikarin bi felaketê re rû bi rû bimînin. Erdhej li aliyê din ê cîhanê jî çêbibe, ji ber nûçeyên erdhejê yên zêde, an jî bêyî temaşekirina nûçeyan, ji ber senaryoyên li ser medyaya civakî, hişê wan bi erdhejê mijûl dibe. Pispor dibêjin ku tew erdhejên piçûk jî têra xwe ne ku tirs û bêçaretiyê biafirînin.
Nîşaneyên “seismophobia”yê li gorî hêza pergala parastina psîkolojîk a şexsan, temenê wî, li ku derê bi erdhejê re rû bi rû maye, di dema erdhejê de kesekî nêzîk winda kiriye an na, diguhere. Lê yên herî zêde têne dîtin ev in: ji ber bê sedem lerizîn, ji dengan tirsîn, berxwedana li hember xewê, xwarin nexwarin, nikarîna balê bikişîne ser mijarên din ji bilî erdhejê, xewnên tirsnak ên bi erdhejê re têkildar, redkirina civakîbûnê û nobetên giriyê. Piştî nûçeyên erdhejê, hin kes bi rojan nakevin malê, cihên girtî red dikin, nêzî avahiyên bilind nabin, li qatên jêr û bodrumê xwe nebaş hîs dikin.
7 gav ji bo têkbirina fobiya erdhejê:
Ji bo kesên ku ji “seismophobia”yê bi giranî bandor bûne, rêbazên dermanî jî hene, lê li gorî pisporan, berî ku dereng bimîne, bi çend rêbazên hêsan hûn dikarin bi xwe jî wê kontrol bikin:
-
Psîkiyatr Jason Eric Schiffman dibêje, çi qasî fobiya erdhejê dijî, xwe bi zorê di rûtînê de bigirin û hişyar dike: “Ji bo rehetbûnê cixareyê weke dostê xwe nebînin.”
-
Tirsa xwe veneşêrin, ji tirsa ku nayê famkirinê tiştên hûn dijîn di dilê xwe de nehêlin. Ji ber ku kesên “bê reaksiyona hestyarî” travmayê bi girantir dijîn. Bêyî guhdanê hewldana têkoşîna bi van hestan re dibe sedema encamên ji ya hûn texmîn dikin girantir.
-
Xwe ji tevgerên dûrketinê bi dûr bixin, ew ne ew qas bêxeter in. Mînak, razana bi zarokê xwe re, negirtina derî, kilîtkirina wê, dûrketina ji xewa di odeya tarî de, dev ji van tevbigeran berdin. Lê hêdî hêdî li ser tirsên xwe biçin, ne yekser hemû tevgerên dûrketinê rawestînin. Ji bîr nekin ku zarokê we we teqlîd dike, halê xwe yê derûnî jê re nîşan nede.
-
Ji aliyê zîhnî ve xwe amade bikin. Ji bo ku hûn aramtir û sarbist bimînin, planekê çêbikin. Bi taybetî zanîna ku zarokê we ji erdhejê re amade ye, we ji aliyê zîhnî ve rehet dike.
-
Bi psîkoterapiyên bîlîşsel-tevgerî, hûn dikarin bawerî û ramanên xwe yên realîst ên derbarê erdhejê de test bikin û dest bi ramana bi awayekî realîsttir bikin. Bi vî awayî nîşaneyên hestyarî, fizîkî û zîhnî yên tirsa erdhejê wê kêm bibin, tevgerên dûrketinê wê bi demê re kêm bibin an jî bi temamî bi dawî bibin.
-
Çenteyek erdhejê ya we hebe, lê ne bi awayekî ku her dem xeterê bîne bîra we, mînak li ber çavên we li odeyê nehêlin.
-
Judith Kolberg, di pirtûka xwe ya bi navê “Organize for Disaster” de dibêje: “Berê 10 tiştên ku hûn di rewşeke awarte de divê bi xwe re bigirin li ser kaxezekê binivîsin. Paşê lîsteyê pêşî bikin 5, dûre 3.”
Di çenteyê erdhejê de divê çi hebin?
Janis Ericson, ku li eyaleta Kalîforniyayê ya DYE’yê terapiyên fobiya erdhejê dide, dibêje rehetbûna herî mezin aram bimîne. Ericson dibêje metirsiya herî mezin ji ber fikarên erdhejê tê û wiha dewam dike: “Gava hûn dikarin li hember îhtîmala erdhejê aram bimînin, hûn dikarin herêma herî ewle ya cîhanê biafirînin. Ne bi panîkê û li cihê xwe zeliqî.” Hipnoterapîst Nicholas Pollak, ku li Kalîforniyayê li ser erdhejê dixebite, dibêje: “Bûyerên ku hişê me têra xwe nagihîje û em nikarin wateyê bidinê, me herî zêde ditirsîne, erdhej jî wisa ye.” Û wiha lê zêde dike: “Bi rêbaza hîpnozê ya ku hûn dikarin bi xwe bikin, li ser tirsa xwe biçin. Mînak, dema li ser kursiyê rûniştî çavên xwe bigirin û di hişê xwe de kêliya erdhejê xeyal bikin. Pêşî xwe bi tirs, lerizok, dilê te dixe, bêkontrol tevdigere bibîne. Li cihê xwe zeliqî. Paşê di senaryoya duyemîn de, di her şertê de, xwe yê ku rêbaza revê ya herî baş bi kar tîne, bi kontrol tevdigere bibîne û biryarê bide ka kîjan divê bibe.”
Nûçe: Sema Ereren
Zazakî:
Yew dostê mı, wextê ke purdeyê salonî bi hawayêkê qijan piro bikişiyeno, dest keno zırla kerdış, dilê ey zaf zerr keno, terê sûk jê keno, beno nêramo; wextê ke mırgijan ra zêde qijan keno, xo nêweşneno binê mase. Ez zî nêzanen çı bikero. Yewna zî, tirson ke “ma bêrî binê saete gırde de bimon”, nêzikê binayanê gırdan ra zî nêmaneno. Ez tirsena ke rojek dostanê mı, ne sebêbê erdmerdışî ra, la sebêbê paranoiyayê erdmerdışî ra tiştek bêro serê înan, ne ke bina bişewitîyo, la ke xo ra pancere avîtî, canê xo ra bibî. Ê, tena çend kesî yê ke “seismophobia” yanê tirsê erdmerdışî estê, u numreyê înan ro bi ro zêde beno…
Seba amadebîyayîşê erdmerdışî ma çi kerdişî bikarî?
Laşka Yunankî “seismo” manaya erdmerdışî dano. “Seismophobia” ke ma eşkenî “tirsê erdmerdışî” bi Tirkî çevir keri, xorê fobîyanê binan ra cîya, ne tena bi xeterîya ke merdim bixwe rî bi rî beno, la bi senaryoyanê felaketan ke famîl, derdora nêzîk û tew dinya zî têde ya, beno teşwîqkerdiş. Rasta, no yew cûre tirsê mirinî û wendakerdişê kesanê nêzîkan o. Yanî ma ne ra erdmerdışî bixwe, la ra encamanê ey ê ke eşkenî bêrî, ra mirinî û ra îhtîmalê wendakerdişê kesanê ma hez kenî, tirsîyenî. “Seismophobia” zafêr ra nedîyarîya ra beno teşwîqkerdiş. Çunke ma nêzanenî erdmerdış kengî, kamca û bi çi hêzî beno, encamê ey zî mecburî yê. Her çî di panc saniyeyan de wendakerdiş û nêeşkenayîşê kontrolkerdişî, eke nêbo çareserkerdiş, tirsî her tim zindî dano. Çunke nê kesî zanenî ke bi nîştîşê xo bi cayêk ke xorê erdmerdışî ra zî, nêeşkî ra xeterî bidî ravitîş, çunke karkerdiş, baxçeyê dikanî yan zî rê de zî eşkenî bi felaketî rî bi rî bibî. Erdmerdış tew binê dinya de bibo, ra xebere erdmerdışî zafan, yan zî tew xebere nêvînayîş ra, ra senaryoyanê medyaya sosyalî ra, mêjiyê înan bi erdmerdışî mijûl beno. Pisporî vanê ke tew erdmerdışê piştî zî têr keno ke tirs û bêçaretîya zaf bivinî.
Nîşanê “seismophobia”yî gorê hêzê sîsteme psîkolojîkî yê merdimî, temenê ey, kamca bi erdmerdışî re rî bi rî bîyo, wextê erdmerdışî de kesêk nêzîk wenda kerd an ne, vurîyeno. La ê ke zafêr dîyenî nê yê: bêsebeb nêram beno, ra dengan tirsîyayîş, xorê xewî de maneno, xwarin nêxwarin, nêeşkîyayîşê cêr kerdişê maweyanê binanê xorê erdmerdışî, xewnê tirsî yê ke bi erdmerdışî ra têkilîdarî yê, redkerdişê civakîbîyayîşî û qîjîyayîşê bêkontrolî. Piştî xebere erdmerdışî, hînî rojan nêkewenî wê, cayanê girewtîyan red kenî, nêzikê binayanê berzan nêbenî, qatê zêmî û bodrumî de xo bêhal hîs kenî.
7 gavî seba têkoşîyayîşê tirsê erdmerdışî:
Seba kesan ke zaf ra “seismophobia”yî bandor benî, rêbazanê dermanî zî estê, la gorê pisporan, berî ke zaf dereng bibo, bi çend rêbazanê asanî ma eşkenî bixwe zî kontrol keri:
-
Psîkiyatr Jason Eric Schiffman vano, tirsê erdmerdışî çi qas giran bo, xo bi zorî di rûtînî de bigîrî û hişyar keno: “Seba rehetişî cixare wekî dostê xo nêvîni.”
-
Tirsê xo nêşanî, ra tirsa ke nêbo famkerdişî, tiştanê ke tî dijinî di dilê xo de nêşani. Çunke kesê “bê reaksiyonê hestî” travmaya zaf giran dijinî. Bêvînayîşî bi nê hestan re têkoşîyayîş encamanê zaf giranan dano.
-
Xo ra tevgeranê dûrvetişî dûrî bî, ê zaf bêxeter nîyê. Mîsal, bi pîyê xo razan, derî nêgirewtîş, kîlît nêkerdiş, ra xewî di odeyê tarî de dûrvetişî, ra nê tevbîran vêrî bi. La hêdî hêdî xorê tirsanê xo de şî, ne yewcarê ra hemî tevbîranê dûrvetişî rawesteni. Pîyê xo ke to teqlîd keno, nêvaja, halê xo yê ruhî nêvîni.
-
Mêjîyî ra xo amade bike. Seba ke tî aramtir û bi sîya bî, planêk bike. Bîlhesa zanayîşê ke pîyê to seba erdmerdışî amade yo, to mêjîyî ra reheto keno.
-
Bi psîkoterapiyanê bîlîşî-tevbîrî, tî eşkenî bawerî û ramîyanê xo yê realîstan ê ke derheqê erdmerdışî de yê test keri û dest bi ramîyayîşê zaf realîstî keri. Bi no hal, nîşanê hestî, fizîkî û mêjîyî yê tirsê erdmerdışî kêm benî, tevbîrê dûrvetişî bi wextî kêm benî yan zî temam benî.
-
Çenteyêkê erdmerdışî yê to bibo, la ne bi şêweyêk ke her tim xeterî bîyarî mêjîyê to, mîsal nêşani cêrê odê xo.
-
Judith Kolberg, di kitêbê xo yê “Organize for Disaster” de vana: “Pêşî 10 tiştan ke di rewşêkê awarte de divê to bi xo bigîrî, serê kaxize binusi. Badê, lîsteyî pêşî kî 5, badê zî kî 3.”
Çenteyê erdmerdışî de çi estî divê?
Janis Ericson, ke di eyaleta Kaliforniya ya DYE de terapiyanê tirsê erdmerdışî dana, vana rehetişê herî gırdî aram bîyayîş o. Ericson vana xeterîya herî gırde ra fikaranê erdmerdışî yê û wina dewam kena: “Wextê ke tî eşkenî xorê îhtîmalê erdmerdışî aram bî, tî eşkenî herêma herî ewle ya dinya biafirnî. Ne bi panîkî û cêrê ke tî zeliqîya.” Hipnoterapîst Nicholas Pollak, ke di Kaliforniya de serê erdmerdışî keno, vano: “Bûyerê ke mêjîyê ma têr nêkeno û ma nêeşkenî manaya înan bidî, ma zaf tirsîyenî, erdmerdış zî wina yo.” Û wina zêde keno: “Bi rêbaza hîpnozî ke tî eşkenî bixwe bikeri, xorê tirsê xo de şî. Mîsal, wextê ke tî serê kursî nîştî, çimanê xo bigîrî û di mêjîyê xo de wextê erdmerdışî xeyal bike. Pêşî xo bi tirs, nêram, dilê to zerr keno, bêkontrol hereket keno, bîvîni. Cêrê ke tî zeliqîya. Badê, di senaryoyê dîyin de, her şertî de, xo yê ke rêbaza ravitîşê herî başî keno, bi kontrol hereket keno, bîvîni û biryar bide kîjan divê bibo.”
Xebere: Sema Ereren
