Ciwan çima pir dikenin, pirsek e ku hem bi aliyê derûnî, hem bi aliyê civakî û hem jî bi aliyê biyolojîkî ve têkildar e. Ev yek ne tenê taybetmendiyeke wan a xwezayî ye, lê di heman demê de nîşaneyeke jiyana wan a dînamîk û guherbar e jî.
Yek ji sedemên sereke yên ku ciwan pir dikenin, rewşa wan a biyolojîkî û hormonî ye. Di temenê ciwaniyê de, yanî bi gelemperî di navbera 13 û 25 saliyê de, laş û mejî di pêvajoyeke guherîna mezin de ne.
Hormonên wekî dopamîn û serotonîn, ku bi bextewarî û kêfxweşiyê ve girêdayî ne, di vê qonaxê de zêdetir çalak dibin. Ev hormon di mejiyê ciwanan de reaksiyonên bi hêz çêdikin, ku ev yek wan zêdetir bi hestên erênî, wekî ken û şahî, ve girêdide.
Mesela, dema ciwanek tiştekî biçûk lê kêfxweş dibîne, wekî henekeke heval an dîtina vîdyoyeke xweş, mejî bi lez dopamîn berdide, û ev jî dibe sedem ku ew bi hêsanî bikeve nav kena xwezayî.
Sedemek din a girîng jî azadiya ciwanan a hestî ye. Ciwan hîn bi tevahî di bin barê berpirsiyariyên mezinan de nebin; ew ne hewce ne ku bi qasî dê û bavan li ser pere, kar an jî pirsgirêkên jiyanê bi fikar bin. Ev rewş wan dihêle ku bi rehetî hestên xwe îfade bikin, û ken jî yek ji awayên herî xwezayî yên vê îfadeyê ye. Wekî mînak, dema ku ciwan bi hevalên xwe re dicivin, ew bi gelemperî wextê xwe bi lîstik, henek û axaftinên sivik derbas dikin, û ev yek wan teşwîq dike ku bêyî dudilî û şermê bikenin. Ev azadî ji wan re derfetekê dide ku bi awayekî rasterast kêfa xwe ji jiyanê bigirin.
Têkiliyên civakî jî di vê mijarê de roleke mezin dilîzin. Ciwan bi gelemperî di nav komên hevalan de ne û ev têkilî bingeha jiyana wan a rojane pêk tîne. Ken di van têkiliyan de wekî amûreke girêdanê xizmetê dike; ew nîşanek e ku ciwan xwe di nav koma xwe de rehet û bextewar hîs dikin. Mesela, dema henekek tê kirin û her kes bi hev re dikeve nav kenê, ev yek hîsê aidiyetê xurt dike û têkiliyên wan bi hev ve girêdide. Ciwan di vê temenê de pir girîngiyê didin pejirandina civakî, û ken dibe rêyek ku ew vê pejirandinê hem bidin hem jî bistînin.
Her wiha, ciwan pir dikenin ji ber ku ew di qonaxeke vedîtinê de ne. Jiyan ji bo wan hîn tijî nûbûn û ecêb e; tiştên ku ji bo mezinan asayî xuya dikin, ji bo ciwanan dikarin bibin çavkaniya şahiyê. Wekî mînak, dîtina tiştekî nû, ceribandina lîstikekê an jî bihîstina çîrokeke balkêş dikare wan bi hêsanî bixe nav kenê. Ev meraqa wan a xwezayî û enerjiya wan a bilind wan zêdetir bi jiyanê ve girêdide û dibe sedem ku ew bi awayekî zindî tevbigerin. Berevajî vê, mezin bi demê re carna vê meraqê winda dikin û zêdetir li ser rûtînên xwe disekinin, lê ciwan hîn di vê qonaxa zindîbûnê de ne.
Lê ne hemû kenê ciwanan ji şahiyê tê; carna ken dikare rêyek be ji bo derbaskirina stresê an xemgîniyê jî. Ciwanî qonaxeke guherbar e; ew bi pirsgirêkên wekî dibistan, têkiliyên romantîk, an jî lêgerîna nasnameya xwe re rû bi rû dimînin. Di van rewşan de, ken dibe mekanîzmayeke parastinê. Mesela, dema ciwanek bi hevalên xwe re henekê bi pirsgirêkekê dike, ew bi awayekî bêhiş bi vê rêyê stresê kêm dike û xwe rihet hîs dike. Ev yek nîşan dide ku ken ne tenê nîşana kêfxweşiyê ye, lê di heman demê de alîkariya wan dike ku bi dijwariyên jiyanê re baştir mijûl bibin.
Pir kenîna ciwanan bi enerjî, azadî û xwezaya wan a civakî ve girêdayî ye. Ew di qonaxeke jiyanê de ne ku hem laşê wan hem jî giyanê wan bi awayekî xwezayî li kêfxweşiyê digere. Hormonên wan ên çalak, têkiliyên wan ên bi hêz bi hevalan re, meraqa wan a ji bo jiyanê û rehetiya wan a ji berpirsiyariyên kêm, hemû bi hev re dibin sedem ku ew zêdetir bikenin. Kenê ciwanan ne tenê ji bo wan, lê ji bo derdora wan jî çavkaniyeke enerjiyê ye; ew bi vê yekê jiyanê ronî dikin û hêviyê belav dikin. Bi kurtasî, ciwan pir dikenin ji ber ku ew bi awayekî zindî û bêperde jiyanê hembêz dikin, û ev yek yek ji taybetmendiyên herî xweş ên vê temenê ye.
Çandname
